«Η ελεήμων καρδία» κατά τον Αββά Ισαάκ τον Σύρο – Αρχιμ. Σπυρίδωνος Πέτρου.

Εάν οι χριστιανοί διατηρούμε μέσα μας άσβεστη την ελπίδα της σωτηρίας μας, αυτό το οφείλουμε στην αγάπη και στην ευσπλαχνία του Θεού.
Διαφορετικά, αν ο Θεός ήταν μόνο δίκαιος και όχι εύσπλαχνος, τότε η απόγνωση θα είχε κυριεύσει κάθε χριστιανική καρδιά: «εάν ανομίαις παρατηρήσης Κύριε, Κύριε, τις υποστήσεται;». Η σταυρωμένη αγάπη του Θεανθρώπου αποτελεί λοιπόν τη μόνη εγγύηση για ένα καλύτερο μέλλον και μάλιστα με προοπτική αιωνιότητος. Ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Διότι τίποτα δεν γίνεται χωρίς τη θέληση του ανθρώπου. Ο άνθρωπος ουσιαστικά αποφασίζει για το μέλλον του. Το έλεος του Θεού υπάρχει μεν αλλά δεν είναι παρά η απάντηση του Θεού στην ειλικρινή προσπάθεια του ανθρώπου για συνάντηση και κοινωνία με το Δημιουργό του. Η προσπάθεια αυτή είναι ουσιαστικά ένας έμπονος αγώνας για εξομοίωση με το Θεό. Αυτό που στη θεολογική και βιβλική ορολογία λέγεται «καθ’ ομοίωσιν». Εν προκειμένω, όταν ο άνθρωπος αγωνίζεται στην προσωπική του ζωή να είναι ελεήμων, τότε ομοιάζει προς τον Θεό και τότε μπορεί να ελπίζει ότι θα τύχει του θείου ελέους. Διαφορετικά θα ισχύσει ο λόγος της γραφής: «η κρίσις ανέλεος τω μη ποιήσαντι έλεος» (Ιάκ. 2, 13).
Τι σημαίνει όμως ελεημοσύνη; Πότε και πώς ο άνθρωπος καθίσταται ελεήμων; Ο περίφημος νηπτικός πατέρας της Εκκλησίας και ασκητής Άγιος Ισαάκ ο Σύρος στα Ασκητικά του έργα και μάλιστα στον ΠΑ’ λόγο του «Περί διαφοράς των αρετών» δίνει μια εκπληκτική περιγραφή της ύψιστης αυτής αρετής. Η περιγραφή του Οσίου, όπως θα δούμε, ξεπερνά τα συνηθισμένα και εισχωρεί πολύ βαθύτερα στην ουσία και το αληθινό νόημα των πραγμάτων. Ας δούμε το κείμενο:
Ρωτήθηκε ο Αββάς Ισαάκ: «Τι είναι ελεήμων καρδία;» και απάντησε:
«Καρδία ελεήμων είναι καύσις καρδίας υπέρ πάσης της κτίσεως, ήγουν υπέρ των ανθρώπων, και των ορνέων, και των ζώων, και των δαιμόνων, και υπέρ παντός κτίσματος, εκ της ενθυμήσεως και της θεωρίας των οποίων ρέουσιν οι οφθαλμοί δάκρυα, και εκ της πολλής συμπαθείας και ελεημοσύνης σμικρύνεται η καρδία του ελεήμονος, και δεν δύναται να υποφέρη ή να ίδη, ή να ακούση βλάβην τινά, ή λυπηρόν τι γινόμενον εις την κτίσιν· και διά τούτο και υπέρ των αλόγων ζώων, και υπέρ των εχθρών της αληθείας, και υπέρ των βλαπτόντων αυτόν, εύχεται κατά πάσαν ώραν μετά δακρύων, όπως φυλάξει αυτούς ο Θεός, και ελεήσει αυτούς· επίσης εύχεται και υπέρ των ερπετών, ως εκ της πολλής αυτού ελεημοσύνης, ήτις κινείται εις την καρδίαν αυτού αμέτρως, καθ’ ομοίωσιν του Θεού».
Ίσως δεν θα βρούμε μέσα στα έργα των πατέρων ωραιότερη περιγραφή της αρετής της ελεημοσύνης. Προσπαθώντας να διεισδύσουμε κάπως στις παραπάνω σκέψεις του αββά Ισαάκ ας προχωρήσουμε σε κάποιες επισημάνσεις:
α. Όπως βλέπουμε, ο άγιος Ισαάκ, όπως και όλοι βέβαια οι άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας, δε στέκεται τόσο στις εξωτερικές εκδηλώσεις των αρετών διότι γνωρίζει ότι αυτές μπορεί να είναι υποκριτικές και ψεύτικες. Γι’ αυτό το λόγο μιλά για «καρδία ελεήμονα». Η ελεημοσύνη για τον όσιο δεν είναι απλώς μια πράξη. Είναι ιδιότητα της καρδιάς, είναι αρετή, είναι άθλημα και βίωμα μετοχής και συμμετοχής στον πόνο και στη δυστυχία των άλλων. Κάθε καλό, όταν το κάνουμε με την καρδιά μας, μπορεί να έχει θεαματικά αποτελέσματα! Αλλιώς, όπως θα έλεγε ο μακάριος Παύλος: «ως χαλκός ηχεί και ως κύμβαλον αλαλάζει».
β. Η ελεημοσύνη για τον άγιο Ισαάκ είναι επίσης να φλέγεται η καρδιά από αγάπη για ολόκληρη την κτίση! Στα λόγια αυτά του Οσίου έχουμε μια θαυμάσια περιγραφή αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε Χριστιανική Οικολογία. Η χριστιανική καρδιά ως γνωστόν βλέπει πάνω στην κτίση μια ιερότητα, εφ’ όσον όλα βγήκαν από τη δημιουργική ενέργεια του Θεού και μάλιστα καλά λίαν. Η φύση ωστόσο, όπως λέει ο απόστολος Παύλος, συστενάζει και συνωδίνει με τον άνθρωπο εξαιτίας της παρακοής του ανθρώπου στο θέλημα του Θεού και την εκούσια υποταγή του στη φθορά και στο θάνατο. Ο ελεήμων πονά και θλίβεται μέχρι δακρύων για αυτήν την κατάσταση και εύχεται και αγωνίζεται κάποτε, όλα να επιστρέψουν στο πρωτόκτιστο κάλλος, ώστε να δοξάζουν και να μεγαλύνουν το Θεό!
γ. Η καρδιά του ελεήμονος ανθρώπου, λέει στη συνέχεια ο Όσιος, εύχεται και υπέρ των δαιμόνων και υπέρ των εχθρών της αληθείας! Η ελεημοσύνη, ως κατεξοχήν ιδιότητα του Θεού δεν έχει όριο. Ο Θεός ο οποίος πάντοτε αγαπά, είναι πάντοτε και ελεήμων. Έτσι και ο άνθρωπος που μιμείται τον Θεό δε σταματά να νιώθει ευσπλαχνία ακόμα και απέναντι σε εκείνους που εχθρεύονται τον ίδιο ή την αλήθεια ή τον ίδιο το Θεό. Τέτοιοι π.χ. μπορεί να είναι οι πάσης φύσεως διώκτες της Εκκλησίας και οι αρετικοί. Ποτέ δεν καταριέται, δεν εκδικείται, δεν τους εχθρεύεται. Αντίθετα, όπως τονίζει ο Άγιος: «εύχεται κατά πάσαν ώραν μετά δακρύων, όπως φυλάξει αυτούς ο Θεός και ελεήσει αυτούς». Έτσι μόνον ευαρεστεί το Θεό και ομοιάζει σε Αυτόν.
δ. Μετά από αυτά καταλαβαίνουμε γιατί ο πραγματικά ελεήμων άνθρωπος είναι πάντοτε έτοιμος για τη θυσία και το μαρτύριο. Για να το δείξει καλύτερα αυτό ο Άγιος Ισαάκ στη συνέχεια του λόγου του αναφέρεται στον αββά Αγάθωνα ο οποίος έλεγε: «ήθελον να εύρω λωβόν τινά (=λεπρό) και να λάβω το σώμα αυτού και να δώσω εις αυτόν το ιδικόν μου». Ο απόστολος Παύλος, ευρισκόμενος σε παροξυσμό αγάπης έλεγε: «Προτιμώ να πάω εγώ στον Άδη, αν πρόκειται με αυτόν τον τρόπο να σωθούν οι συμπατριώτες μου». Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Το σημαντικό επομένως είναι να κατανοήσουμε ότι ελεημοσύνη δεν είναι να δώσω λίγα ευρώ από το περίσσευμά μου σε έναν περαστικό. Καλό είναι και αυτό, αλλά δεν αρκεί. Η ελεημοσύνη, ως θεομίμητος αρετή, είναι κάτι πολύ περισσότερο. Είναι η εγκατάλειψη κάθε εγωιστικού θελήματος, κάθε ιδιοτέλειας, κάθε προσωπικής ανάπαυσης υπέρ της αγάπης του Θεού και του πλησίον. Ο Όσιος Μάρκος ο Ασκητής θα πει χαρακτηριστικά: «ο ποιών αγαθόν και ζητών ανταπόδοσιν ου δουλεύει Θεώ αλλά τω ιδίω θελήματι». Κυρήγματα ελεημοσύνης χωρίς θυσία και χωρίς σταυρό είναι μάλλον κούφια λόγια που δεν συγκινούν κανέναν, ούτε και τον Θεό. Ο Χριστός στο Ευαγγέλιο επήνεσε τη χήρα, αν και έδωσε ελεημοσύνη μόνο δύο λεπτά. Γιατί αυτά ήταν τα μόνα που είχε. Όταν είμαστε έτοιμοι αυτοπροαίρετα να στερηθούμε τα πάντα υπέρ του πλησίον, τότε είμαστε πραγματικά ελεήμονες.
Μετά από αυτά και ως απόηχο μάλλον των σκέψεων του αββά Ισαάκ του Σύρου θα ήταν χρήσιμο να κάνουμε και την ακόλουθη παρατήρηση: Ο ελεήμων άνθρωπος με την αγιοπνευματική έννοια του όρου είναι έτοιμος και πρόθυμος να βοηθήσει τον συνάνθρωπό του σε ό,τι του ζητήσει, εκτός από ένα: τη διάπραξη της αμαρτίας. Διότι η αμαρτία, όπως λέει ο απόστολος Παύλος, επιφέρει θάνατο: «τα οψώνια της αμαρτίας θάνατος» (Ρωμ. στ’, 23). Και το να οδηγούμε τους ανθρώπους στον θάνατο αυτό φυσικά δε μπορεί να είναι ελεημοσύνη. Όπως η σοφή μητέρα δεν δίνει στο παιδί της ό,τι της ζητήσει, παρά μόνο αυτά που πραγματικά το ωφελούν, έτσι και ο ελεήμων είναι έτοιμος να συμβάλλει μόνο σε ο,τιδήποτε κινείται προς το αγαθό. Υπό αυτό το πρίσμα μπορούμε να ερμηνεύσουμε σωστά και τη φαινομενική σκληρότητα των Αγίων ή και ακόμα και του ίδιου του Θεού, ο οποίος όχι μόνο δεν επιβραβεύει, αλλά και κάποιες φορές τιμωρεί και ελέγχει αυστηρά τον άνθρωπο, όταν βλέπει ότι με τις επιλογές του πορεύεται προς τον πνευματικό θάνατο. Κίνητρο ασφαλώς αυτής της φαινομενικής σκληρότητας δεν είναι η απόρριψη του ανθρώπου, αλλά αντίθετα η σφοδρή επιθυμία να οδηγηθεί στην αυτογνωσία, στη συναίσθηση του κινδύνου και τελικά στη μετάνοια. Αυτό είναι ελεημοσύνη. Επομένως θα λέγαμε ότι η ελεημοσύνη, για να είναι μια ολοκληρωμένη αρετή χρειάζεται όχι μόνο τη διάθεση για προσφορά, αλλά επιπλέον την πίστη, την διάκριση και τη γνώση του θελήματος του Θεού. Όταν πασχίζουμε με κάθε προσωπικό κόστος να βοηθήσουμε τον συνάνθρωπό μας να πετύχει τον υπέρτατο σκοπό της ζωής του που είναι η προσωπική του συνάντηση και κοινωνία με το Χριστό, τότε κατορθώνουμε να είμαστε πραγματικά ελεήμονες, όπως μας ζητά ο Θεός και όπως αριστοτεχνικά μας περιέγραψε παραπάνω ο Όσιος.
Πηγή: Περιοδικό Πειραϊκή Εκκλησία, Τεύχος 317, Σεπτέμβριος 2019.

Κατηγορίες: Άρθρα. Προσθήκη στους σελιδοδείκτες.