Εκκλησία και Εξουσία: Πολιτειακές απόψεις των Τριών Ιεραρχών – Σεβ. Μητροπολίτου Αλεξανδρουπόλεως Ανθίμου.

Το Διάταγμα των Μεδιολάνων και η μετέπειτα νομοθεσία του Μ. Κωνσταντίνου, κατοχύρωνε τη θρησκευτική ελευθερία και εξέφραζε τη χρεωκοπία της βίας της εξουσίας, αποθεοποιούσε τον αυτοκράτορα, και του αφαιρούσε την μεταφυσική αυθεντία, ανοίγοντας το δρόμο για την μετάβαση από τον αυτοκράτορα-θεό, στον αυτοκράτορα-δούλο του Θεού. Έτσι η Πολιτεία δεσμεύονταν έμμεσα να λαμβάνει υπόψη τη διδασκαλία της Εκκλησίας, στη θέσπιση κανόνων ιδιωτικού και δημοσίου Δικαίου.

Την καινούργια αυτή αντίληψη για την εξουσία επεξεργάστηκαν και διετύπωσαν με σαφήνεια οι Τρεις Ιεράρχες, ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Δεν παρίσταναν τους πολιτειολόγους, αλλά με τις θέσεις τους, λιτές στη διατύπωσή τους και εγκατεσπαρμένες στα έργα τους, καθόρισαν τις σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας, ερμηνεύοντας σχετικά αγιογραφικά χωρία στα κηρύγματά τους.

Αναφέρονται στα εξής:

α) στις προϋποθέσεις αποδοχής της εξουσίας,

β) στην προέλευσή της,

γ) στο χαρακτήρα της,

δ) στην αποστολή της,

ε) στα χρησιμοποιούμενα από την πολιτική εξουσία μέσα,

στ) στους περιορισμούς της, και

ζ) στις πολιτικές και ποινικές ευθύνες των φορέων της.

Σταχυολογούμε μερικές απόψεις τους.

Θεωρούν δυνατή τη συζυγία της πολιτικής εξουσίας με την αγάπη, «δι’ αμφοτέρων (δηλ. με την Εκκλησία και την Πολιτεία) ο Θεός την ημετέραν σωτηρίαν οικονομεί», γράφει ο Χρυσόστομος και δεν διστάζει να χαρακτηρίσει την εξουσία «βοηθόν και συνεργόν του Θεού» στο έργο που εκείνος επιτελεί.

Οι άρχοντες, λέει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος «Χριστώ συνάρχουσι, Χριστώ και συνδιοικούσι». Αυτή η άποψη διαποτίζει αμέσως τις Νεαρές του Ιουστινιανού και ο αυτοκράτορας σημειώνει: «τυχαίνει πολλές φορές να περνάμε ημέρες και νύχτες αγρυπνώντας και γεμάτοι έγνοιες, σκεπτόμενοι με τι τρόπο θα μπορέσουμε να δώσουμε στους υπηκόους μας αυτά που είναι πράγματι ωφέλιμα και αρέσουν στο Θεό».

Ο Μ. Βασίλειος σχολιάζοντας το αγιογραφικό: «ουκ έστιν εξουσία ει μη υπό Θεού τεταγμένη» υποστηρίζει ότι «Κύριος καθιστά βασιλείς» αλλά σπεύδει να προσθέσει «και μεθιστά». Αποκλείει την δύναμη, σωματική, οικονομική ή όποια άλλη, ως μέσο αναρριχήσεως και παραμονής στην εξουσία. «Ου παρά την πολλήν δύναμιν κρατούσι (οι ηγεμόνες) των ομοδούλων», τονίζει. Και συνεχίζει: «ου φύσει» δηλ. όχι κληρονομικώ, συγγενικώ, φιλικώ ή κομματικώ δικαιώματι «κρατούσι (οι ηγεμόνες) των ομοδούλων».

Για τους Τρεις Ιεράρχες, οι άρχοντες πρέπει να χαρακτηρίζονται από τρεις αρχές: το φιλόθεο, το φιλάνθρωπο και το ομόδουλο.

Η φιλανθρωπία της εξουσίας, για τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, δεν εκδηλώνεται μόνο με την αποφυγή της βαναυσότητος• «ο βασιλεύς σώματα εμπιστεύεται», αλλά επεκτείνεται και στο χάρισμα των χρεών των υπηκόων, όταν αυτοί αδυνατούν να τα εξοφλήσουν• «ο βασιλεύς λοιπάδας χρημάτων αφίησιν».

Το «ομόδουλο» καταργεί το χάσμα μεταξύ των δύο πόλων της πολιτικής ζωής και συνάπτει τους άρχοντες με τους αρχομένους και αντιστρόφως.

Για τους Τρεις Ιεράρχες, η αποστολή της εξουσίας είναι πρώτο διακονική, δεύτερο εξισορροπητική, τρίτο διορθωτική και τέταρτο λυτρωτική. Πιστεύουν ότι με τα παραπάνω εξασφαλίζεται αρμονική σχέση και ζωή στην κοινωνία, και είναι αλήθεια ότι με εξαίρεση την εικονομαχία, το Βυζάντιο στην υπερχιλιετή ιστορική του πορεία, δεν γνώρισε εποχές κοινωνικών αναστατώσεων.

Δεν απορρίπτουν ως θεσμό τα μέσα της εξουσίας. Όμως, ως μόνα θεμιτά και επιτρεπόμενα μέσα δέχονται: α) το νόμο, με την περιοριστική αρχή της μη αντίθεσής του με το φυσικό και το θείο Δίκαιο, β) τον εξαναγκασμό, με την έννοια του υποχρεωτικού κύρους του νόμου και γ) την απειλή, όχι όμως τη βία και τη θανατική ποινή. «Ο βασιλεύς αναγκάζει» γράφει ο ιερός Χρυσόστομος και ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος σημειώνει: «Μαζύ με την εξουσία οι άρχοντες λαμβάνουν και το ξίφος, όχι όμως για χρήση, αλλά αποκλειστικά για απειλή και εκφοβισμό. Το ξίφος πρέπει να φυλαχθεί καθαρό και να παραδοθεί ως ανάθημα στον δεδωκότα Θεό, όταν παραδώσουν την εξουσία».

Θεωρούν οι Τρεις, πως όταν οι άρχοντες πέσουν στον πειρασμό της ασυδοσίας, είναι ανάξιοι να κατέχουν το αξίωμά τους.

Σημειώνουν ότι οι άρχοντες βρίσκονται εντός των ορίων της δικαιοδοσίας τους μόνο όταν οι ενέργειές τους είναι θεάρεστες, «σκήπτρον βασιλείας παρά Θεού δεξάμενος, σκέψου πως αρέσεις τω ταύτην σοι δεδωκότι».

Ο Χρυσόστομος γράφει: «άρχοντες αρχόντων εισίν οι νόμοι» και επιμένει πως όταν η εξουσία παρανομεί, τότε αυτοαναιρείται• «μη με λέγε μοι την βασιλείαν, όπου παρανομία», συμπληρώνει.

Οι Τρεις Ιεράρχες συμφωνούν στο ότι ο ηθικά διαβλητός άρχοντας, αυτός που δεν διακρίνεται για την αυτοκυριαρχία του, δεν μπορεί να κυβερνήσει. Ρωτάει ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «ο γαρ εαυτού μη δυνηθείς άρχειν, πως αν ετέρους δυνηθείη κατευθύνειν τοις νόμοις;» και απαντά: «και γαρ ούτος εστίν αληθώς βασιλεύς, ο θυμού και φθόνου και ηδονής κρατών και πάντα υπό νόμους άγων του Θεού».

Τέλος, επιμένουν στον περιορισμό της πολιτικής και της εκκλησιαστικής εξουσίας στη σφαίρα της δικαιοδοσίας τους και να μην επιχειρείται ανάμιξη της μιας στην άλλη. «Άλλοι όροι βασιλείας και άλλοι όροι ιερωσύνης» έγραφε ο Χρυσόστομος και ζητούσε να παραμένει η καθεμιά «έσω των οικείων όρων».

Σήμερα, είτε προφάσει είτε αληθεία, θα γιορτασθεί στην Πατρίδα μας η Γιορτή της Παιδείας, την 30η Ιανουαρίου, ημέρα μνήμης των Τριών Ιεραρχών. Δεν γνωρίζω να τελείται ανάλογη πνευματική γιορτή σε άλλη Χώρα. Αυτό είναι προνόμιο του ελληνικού πνεύματος, όσο κι αν φθίνει στις ημέρες μας, γεγονός για το οποίο κανείς δεν αμφιβάλλει. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες, κατά βάση ελληνικές, συρρικνώνονται παγκοσμίως με το ελληνικό Κράτος να πρωτοστατεί στην εξόδια ακολουθία τους.

Οι σχέσεις της ελληνικής Πολιτείας με την ελληνική κοινωνία και την ελλαδική Εκκλησία είναι στο χειρότερο επίπεδο υποκρισίας και ψευτιάς, γι’ αυτό και απαξίωσης. Όσο δεν τολμάμε να ψηλαφίσουμε την αλήθεια και να μιλήσουμε ειλικρινά, θα σερνόμαστε στην ευρωπαϊκή γη. Τώρα, λοιπόν, που γνωρίζουμε την μεγάλη και γενικευμένη μας ήττα, ίσως είναι καιρός να πάρουμε στα σοβαρά την έγνοια για την επιβίωσή μας και να επιστρέψουμε σε προτάσεις ζωής.

Οι Τρεις Ιεράρχες μπορούν να μας βοηθήσουν να ανασυνταχθούμε και να σηκωθούμε. Αν, όπως λένε πολλοί, το πρόβλημα στη Χώρα μας είναι πνευματικό, τότε τους χρειαζόμαστε.

Η/Υ ΠΗΓΗ:
Romfea.gr: 29 Ιανουαρίου 2014.

Παράβαλε και:
30 Ιανουαρίου, μνήμη των τρειών Ιεραρχών και ανάμνησις της ευρέσεως της θαυματουργού εικόνος της Θεοτόκου εν Τήνω: λόγος πανηγυρικός, Υμνολογική εκλογή.
Οι Τρεις Ιεράρχαι – του αοιμνήστου καθηγητού, Ιωάννου Φουντούλη.
Η πρόταση των Τριών Ιεραρχών για την παιδεία της Ευρώπης – Πρωτοπρ. Γεωργίου Μεταλλυνού.
30 Ιανουαρίου, μνήμη των τριών Ιεραρχών – εγκώμια εις τους τρις Ιεράρχας.
Οι μητέρες των Τριών Ιεραρχών – Αρχιμ. Μελετίου Βαδραχάνη.
Οι τρεις Ιεράρχες (videos).

Κατηγορίες: Αγιολογικά - Πατερικά, Άρθρα, Ιστορικά, Λειτουργικά, εορτολογικά, Νεοελληνική απόδοση Ύμνων, Συναξάρια, Μελέτες - εργασίες - βιβλία. Προσθήκη στους σελιδοδείκτες.