Η αντίσταση των Ελληνοκυπρίων κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής το 1974 («Επιχείρηση Αττίλας») αποτελεί μια από τις πιο τραγικές αλλά και ηρωικές σελίδες του σύγχρονου Ελληνισμού. Παρά το γεγονός ότι η Κύπρος ήταν στρατιωτικά εξασθενημένη λόγω του πραξικοπήματος που είχε προηγηθεί, η αντίσταση στο πεδίο της μάχης ήταν σθεναρή.
Χρονικό της Αντιστάσεως: Κύπρος 1974
Η τουρκική εισβολή ξεκίνησε τα ξημερώματα της 20ής Ιουλίου 1974. Η Κύπρος βρέθηκε να αντιμετωπίζει μια υπερδύναμη, την ώρα που η εσωτερική της συνοχή είχε διαρραγεί από το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου κατά του Μακαρίου.
Η Πρώτη Φάση: Το Προγεφύρωμα του Πεντεμιλίου
Στην ακτή «Πεντεμίλι» της Κερύνειας, οι Τούρκοι επιχείρησαν την απόβαση. Παρά την καθυστέρηση στην έκδοση διαταγών από το Γενικό Επιτελείο, οι τοπικές μονάδες της Εθνικής Φρουράς και η ΕΛΔΥΚ (Ελληνική Δύναμη Κύπρου) αντέδρασαν με αυτοθυσία. Οι Ελληνοκύπριοι στρατιώτες, με πενιχρά μέσα και παλαιό οπλισμό, κατάφεραν αρχικά να περιορίσουν το προγεφύρωμα, προκαλώντας σημαντικές απώλειες στον εισβολέα. Η δράση των Μοιρών Καταδρομών (31η, 32η, 33η) στα βουνά του Πενταδακτύλου υπήρξε θρυλική, με νυχτερινές επιθέσεις που καθυστέρησαν την προέλαση των τεθωρακισμένων.
Αναλυτικότερα:
Το Πεντεμίλι (Pente Mili) είναι μια μικρή παραλία περίπου 8 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας και αποτελεί το σημείο μηδέν της κυπριακής τραγωδίας. Εκεί ξεκίνησε η τουρκική απόβαση τα ξημερώματα της 20ής Ιουλίου 1974.
Παρόλο που τα τουρκικά πλοία είχαν εντοπιστεί από τα ραντάρ νωρίς το πρωί, το Γενικό Επιτελείο στην Αθήνα και το ΓΕΕΦ (Γενικό Επιτελείο Εθνικής Φρουράς) στην Κύπρο θεωρούσαν αρχικά ότι πρόκειται για «ασκήσεις» ή «εκβιαστική κίνηση».
Προηγήθηκε η ακατανόητη διαταγή «Μη βάλλετε»! Οι πρώτες μονάδες της Εθνικής Φρουράς που είδαν τα τουρκικά αποβατικά σκάφη έλαβαν την ακατανόητη εντολή να μην πυροβολήσουν, ώστε να μη «δώσουν αφορμή» για γενίκευση της σύρραξης. Αυτό επέτρεψε στα πρώτα τουρκικά τμήματα να αποβιβαστούν χωρίς αντίσταση στις 05:00 π.μ. Όταν τελικά δόθηκε η διαταγή για εμπλοκή, η αντίσταση ήταν σφοδρή, παρά την καθυστέρηση!
Το 251 Τάγμα Πεζικού (Τ.Π.): Υπό τη διοίκηση του Αντισυνταγματάρχου Παύλου Κουρούπη, το 251 Τ.Π. ήταν η μονάδα που σήκωσε το βάρος της πρώτης άμυνας. Παρά τον ανελέητο βομβαρδισμό από την τουρκική αεροπορία, οι στρατιώτες του Κουρούπη καθήλωσαν τις τουρκικές δυνάμεις στην παραλία για ώρες. Η 23η Ε Επιλαρχία Μέσων Αρμάτων έστειλε άρματα μάχης (τύπου T-34) προς το Πεντεμίλι. Ωστόσο, η έλλειψη συντονισμού με το πεζικό και η δράση της τουρκικής αεροπορίας οδήγησαν σε μεγάλες απώλειες.
Τη νύχτα της 20ής προς 21η Ιουλίου, διατάχθηκε μια γενική αντεπίθεση για την εξάλειψη του προγεφυρώματος. Στην επιχείρηση συμμετείχαν τμήματα της ΕΛΔΥΚ και των Καταδρομών. Παρόλο που οι Έλληνες στρατιώτες έφτασαν πολύ κοντά στο να «ρίξουν τους Τούρκους στη θάλασσα», η έλλειψη πυρομαχικών, ο κακός συντονισμός από το κέντρο επιχειρήσεων και η απόλυτη κυριαρχία της Τουρκίας στον αέρα ανάγκασαν τις δυνάμεις σε υποχώρηση.
Η αποτυχία της Εθνικής Φρουράς να καταστρέψει το προγεφύρωμα τις πρώτες 48 ώρες έκρινε την έκβαση του πολέμου: Οι Τούρκοι κατάφεραν να ενώσουν το προγεφύρωμα της παραλίας με τον τουρκοκυπριακό θύλακα της Λευκωσίας και του Αγίου Ιλαρίωνα. Ετσι, μόλις σταθεροποιήθηκε η ακτή, η Τουρκία άρχισε να ξεφορτώνει δεκάδες άρματα μάχης Μ-47 και Μ-48, τα οποία η Κύπρος δεν είχε τα μέσα να αντιμετωπίσει. Με το Πεντεμίλι ως βάση, η πόλη της Κερύνειας περικυκλώθηκε και έπεσε στις 22 Ιουλίου.
Η Μνήμη του Παύλου Κουρούπη
Ο διοικητής του 251 Τ.Π., Παύλος Κουρούπης, αποτελεί την τραγική μορφή του Πεντεμιλίου. Αρνήθηκε να εγκαταλείψει την περιοχή και εθεάθη για τελευταία φορά να μάχεται κοντά στο χωριό Τριμίθι. Θεωρείται μέχρι σήμερα αγνοούμενος, παραμένοντας το σύμβολο της μοναχικής αντίστασης στην ακτή της Κερύνειας.
Σήμερα, στην παραλία του Πεντεμιλίου, οι κατοχικές αρχές έχουν αναγείρει ένα τεράστιο μνημείο για την απόβαση, όμως για τους Ελληνοκύπριους, η περιοχή παραμένει ένας τόπος θυσίας και «προδομένης» αντίστασης!
2. Ηρωικές Μορφές και Μονάδες
Η αντίσταση δεν ήταν μόνο ζήτημα στρατηγικής, αλλά και ατομικής ανδρείας: Η συμβολή των Ελλαδιτών στρατιωτών ήταν καθοριστική. Η μάχη για την υπεράσπιση του στρατοπέδου της ΕΛΔΥΚ τον Αύγουστο θεωρείται μία από τις πιο άνισες και σκληρές μάχες στη σύγχρονη ιστορία, με τους στρατιώτες να πολεμούν «μέχρις εσχάτων».
Ο αντιπλοίαρχος Ελευθέριος Χανδρινός με
το αρματαγωγό «Λέσβος»,
κατάφερε να πλήξει τις τουρκικές δυνάμεις στην Πάφο, προκαλώντας σύγχυση στον εχθρικό στόλο.
Ο Ταγματάρχης Τάσος Μάρκου, Μια εμβληματική μορφή της αντίστασης, αρνήθηκε να εγκαταλείψει τις θέσεις του στην περιοχή της Κυθρέας και έκτοτε αγνοείται. Ο Τάσος Μάρκου θεωρείται από την κυπριακή ιστορία ως ο «Λεωνίδας» της Κύπρου. Η δράση του, η στρατιωτική του δεινότητα και η μυστηριώδης εξαφάνισή του τον έχουν καταστήσει το κατεξοχήν σύμβολο της αντίστασης και του δράματος των αγνοουμένων του 1974.
Γεννημένος στο Παραλίμνι το 1936, ο Μάρκου εντάχθηκε νωρίς στον αγώνα της ΕΟΚΑ (1955-59) κατά των Βρετανών. Μετά την ανεξαρτησία, σπούδασε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων στην Ελλάδα, από όπου αποφοίτησε με εξαιρετικές επιδόσεις, αποκτώντας τη φήμη ενός ιδιαίτερα ικανού και πειθαρχημένου αξιωματικού.
Ένα από τα στοιχεία που καθιστούν τον Μάρκου ξεχωριστό ήταν η πολιτική του ακεραιότητα. Ως οπαδός της νομιμότητας και του Μακαρίου, αντιτάχθηκε σθεναρά στο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974. Παρά την αντίθεσή του με τους πραξικοπηματίες, όταν ξεκίνησε η τουρκική εισβολή, έθεσε αμέσως τον εαυτό του στην υπηρεσία της πατρίδος, παραμερίζοντας τις εσωτερικές διχόνοιες.
Κατά τη διάρκεια της εισβολής, ο Ταγματάρχης Μάρκου ανέλαβε τη διοίκηση του 211 Τ.Π., το οποίο είχε την ευθύνη της γραμμής άμυνας στην περιοχή της Λευκωσίας (από τον Άγιο Παύλο μέχρι τον Καϊμακλί).
Ως “αμυντική Ιδιοφυΐα” Κατάφερε να κρατήσει τον τομέα του ανέπαφο κατά την πρώτη φάση της εισβολής, εμπνέοντας τους στρατιώτες του ώστε να πολεμήσουν με ελάχιστα εφόδια απέναντι σε υπέρτερες δυνάμεις.
Όταν δε ξεκίνησε ο «Αττίλας ΙΙ» (14 Αυγούστου), η κατάσταση έγινε απελπιστική. Ενώ άλλες μονάδες υποχωρούσαν λόγω της ανωτερότητας των τουρκικών τανκς, ο Μάρκου φέρεται να είπε το περίφημο: «Εδώ θα μείνουμε».
Το πρωί της 15ης Αυγούστου 1974, ο Τάσος Μάρκου βρισκόταν στην περιοχή της Μιας Μηλιάς, προσπαθώντας να ανασυντάξει τις δυνάμεις του και να καλύψει την υποχώρηση των ανδρών του. Εθεάθη για τελευταία φορά να κινείται προς την κατεχόμενη περιοχή της Κυθρέας με μια μικρή ομάδα στρατιωτών, προκειμένου να ελέγξει τις θέσεις του εχθρού. Έκτοτε, τα ίχνη του χάθηκαν. Παρά τις έρευνες δεκαετιών, δεν βρέθηκε ποτέ ούτε η σωρός του ούτε κάποια επίσημη πληροφορία για την τύχη του.
Η Υπογραφή του στην Ιστορία
Ο Τάσος Μάρκου προήχθη μεταθανάτια στον βαθμό του Αντιστρατήγου. Για τους Κύπριους, παραμένει ο «Αγνοούμενος Ηγεμόνας», ένας άνθρωπος που:
Προτίμησε τη νομιμότητα από τη δικτατορία.
Προτίμησε τη μάχη από την ασφαλή οπισθοχώρηση.
Έγινε το πρόσωπο της θυσίας μιας ολόκληρης γενιάς.
«Αν η Κύπρος είχε δέκα Μάρκου, η ιστορία του 1974 θα είχε γραφτεί διαφορετικά.» — Συνηθισμένη ρήση παλαιών πολεμιστών της Εθνικής Φρουράς.
3. Η Δεύτερη Φάση: «Αττίλας ΙΙ»
Στις 14 Αυγούστου, παρά την εκεχειρία, η Τουρκία εξαπέλυσε τη δεύτερη επίθεση. Εκεί η αντίσταση επικεντρώθηκε στην υπεράσπιση της Λευκωσίας και της Αμμοχώστου. Η Εθνική Φρουρά κατάφερε να κρατήσει το μεγαλύτερο μέρος της πρωτεύουσας, αποτρέποντας την πλήρη κατάληψή της, με τη «Πράσινη Γραμμή» να γίνεται το τελευταίο οχυρό.
Μια κομβική επίσης νίκη, είναι και αυτή του αεροδρομίου της Λευκωσίας, όπου οι ελληνοκυπριακές δυνάμεις σε συνεργασία με την ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ, εμπόδισαν τους Τούρκους να καταλάβουν το στρατηγικής σημασίας αεροδρόμιο.
Η αντίσταση του 1974 χαρακτηρίστηκε από μια τραγική αντίφαση: την απαράμιλλη γενναιότητα των μαχητών στην πρώτη γραμμή και την οργανωτική κατάρρευση στα μετόπισθεν, λόγω των πολιτικών εξελίξεων. Η αντίσταση των Ελληνοκυπρίων το 1974 υπενθυμίζει ότι η ελευθερία απαιτεί ενότητα και ότι, ακόμα και υπό τις πιο δυσμενείς συνθήκες, η προάσπιση της πατρίδας παραμένει η ύψιστη αξία.
Στατιστικά Στοιχεία:
Αγνοούμενοι: Πάνω από 1.600 άτομα.
Πρόσφυγες: Περίπου 200.000 Ελληνοκύπριοι εκδιώχθηκαν από τις εστίες τους.
Κατοχή: Το 37% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας παραμένει υπό τουρκική κατοχή μέχρι σήμερα.
Βιβλιογραφία:
1. Επίσημα Στρατιωτικά Αρχεία & Εκθέσεις
Γενικό Επιτελείο Στρατού (ΓΕΣ/ΔΙΣ): «Ο Αγών στην Κύπρο – Έκθεση Πολεμικών Γεγονότων 1974». Πρόκειται για την επίσημη καταγραφή των επιχειρήσεων από την πλευρά του ελληνικού στρατού.
Βουλή των Ελλήνων & Βουλή των Αντιπροσώπων: «Ο Φάκελος της Κύπρου» (Πολύτομο έργο). Περιέχει τις καταθέσεις των αξιωματικών και των πολιτικών για τις εντολές «Μη βάλλετε» και την κατάρρευση του μετώπου.
2. Μελέτες για τις Μάχες και τις Μονάδες
Γιάννης Κ. Μαμούρης: «Η δράση της ΕΛΔΥΚ κατά την τουρκική εισβολή». Λεπτομερής καταγραφή των μαχών του Αυγούστου στο στρατόπεδο της ΕΛΔΥΚ.
Σάββας Δ. Βλάσσης: «Οι Μάχες των Καταδρομών στην Κύπρο το 1974». Εστιάζει στη δράση των Μοιρών Καταδρομών στον Πενταδάκτυλο και την αντεπίθεση στο Πεντεμίλι.
Γεώργιος Σέρπης: «Το 251 Τάγμα Πεζικού – Πεντεμίλι 1974». Συγκλονιστικές λεπτομέρειες για τη μονάδα του Παύλου Κουρούπη.
3. Βιογραφίες και Μαρτυρίες
Πάνος Μυρτιώτης: «Τάσος Μάρκου, ο Λεωνίδας της Κύπρου». Η βιογραφία που αναλύει τη ζωή και την εξαφάνιση του εμβληματικού ταγματάρχη.
Κώστας Χατζηαντωνίου: «Κύπρος 1954-1974». Μια ευρεία ιστορική ανασκόπηση που εξηγεί τη σύνδεση πραξικοπήματος και εισβολής.
Διονύσιος Καρδιανός: «Ο Αττίλας πλήττει την Κύπρο». Μια από τις πρώτες και πιο δυναμικές καταγραφές των γεγονότων.
4. Ναυτικές Επιχειρήσεις & Αεροπορία
Αντιναύαρχος Ιωάννης Παλούμπης: «Αρματαγωγό Λέσβος: Η δράση του Αντιπλοιάρχου Χανδρινού στην Πάφο». Τεκμηριώνει την παρέμβαση του «Λέσβος» που αναφέρατε.
Γεώργιος Μήτσαινας: «Ελληνικά Φτερά στην Κύπρο». Αν και εστιάζει στην αεροπορία, δίνει το κλίμα της απουσίας αεροπορικής κάλυψης που περιγράφετε στο κείμενό αυτό.
5. Ψηφιακές Πηγές & Ντοκιμαντέρ
Ψηφιακό Αρχείο ΡΙΚ (Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου): Σειρές ντοκιμαντέρ όπως το «Εκ Βαθέων» με συνεντεύξεις επιζώντων του 251 Τ.Π. και της ΕΛΔΥΚ.
