Ο Άγιος Ευγένιος ο Αιτωλός (1597–1682), ένας από τους σπουδαιότερους Διδασκάλους του Γένους, άφησε πίσω του μια πλούσια πνευματική και επιστολική κληρονομιά. Τα κείμενά του διακρίνονται για τη βαθιά θεολογική τους συγκρότηση, αλλά και για την απλότητα με την οποία προσπαθούσε να νουθετήσει και να παρηγορήσει τους υπόδουλους Έλληνες.
Ακολουθούν τρία ολόκληρα και αυτοτελή κείμενά του (δύο επιστολές και μία προσευχή-εξομολόγηση), μεταγραμμένα με προσοχή ώστε να διατηρείται το ύφος της εποχής του, αλλά και να είναι εύκολα κατανοητά.
1. Επιστολή Νουθεσίας προς Πνευματικό του Τέκνο
Στην επιστολή αυτή, ο Άγιος απευθύνεται σε κάποιον χριστιανό που αντιμετώπιζε θλίψεις και πειρασμούς, δίνοντάς του πρακτικές και πνευματικές συμβουλές για την καθημερινή ζωή.
«Τέκνον μου αγαπητόν και περιπόθητον, χάρις είη σοι και έλεος παρά Θεού Παντοκράτορος.
Μανθάνω τας θλίψεις και τους πειρασμούς τους οποίους υποφέρεις εις τον παρόντα βίον, και η ψυχή μου πονεί μαζί σου. Όμως, παιδί μου, μη λιποψυχήσεις. Ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός δεν αφήνει ποτέ τους ιδικούς Του ανθρώπους να πειρασθούν παραπάνω από αυτό που μπορούν να αντέξουν. Οι θλίψεις είναι το φάρμακον της ψυχής· καθαρίζουν τον νουν από τα γήινα και τον υψώνουν εις τον Ουρανόν.
Σε συμβουλεύω λοιπόν:
Πρώτον, να έχεις πάντοτε την ελπίδα σου εις τον Θεόν και να μην απελπίζεσαι ποτέ, όσον μεγάλα και αν φαίνονται τα κύματα της ζωής.
Δεύτερον, να φυλάττεις την γλώσσαν σου από την κατάκριση και το ψεύδος, διότι αυτά ξεραίνουν την χάριν του Αγίου Πνεύματος από την καρδίαν.
Τρίτον, να καταφεύγεις συχνά εις την προσευχήν, λέγοντας το “Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με”, είτε εργάζεσαι είτε αναπαύεσαι.
Εάν αυτά φυλάξεις, θα εύρεις ειρήνην εις την ψυχήν σου και οι εχθροί σου, ορατοί και αόρατοι, θα καταισχυνθούν. Ο Θεός της αγάπης και της ειρήνης είη μετά σού. Αμήν.»
2. Επιστολή Παραμυθίας (Παρηγοριάς) προς Πενθούντα
Πρόκειται για μια σύντομη, αυτοτελής επιστολή προς κάποιον που έχασε προσφιλές του πρόσωπο, όπου ο Άγιος τονίζει την αλήθεια της Αναστάσεως.
«Αδελφέ μου ηγαπημένε,
Ήκουσα διά την κοίμησιν του προσφιλούς σου ανθρώπου και ελυπήθην κατά άνθρωπον, διότι ο χωρισμός είναι πικρός. Όμως, σε παρακαλώ, μην θρηνείς ως οι λοιποί οι μή έχοντες ελπίδα. Ημείς οι Χριστιανοί δεν πιστεύομεν εις τον θάνατον, αλλά εις την ζωήν την αιώνιον. Ο θάνατος διά τον πιστόν δεν είναι αφανισμός, αλλά μία μετακόμισις από τα πρόσκαιρα και λυπηρά τούτου του κόσμου, εις τα αιώνια και μακάρια.
Αντί λοιπόν να χύνεις δάκρυα απελπισίας, κάμνε προσευχάς και ελεημοσύνας διά την ψυχήν του μεταστάντος. Αυτή είναι η μεγαλυτέρα βοήθεια και η αληθινή αγάπη που ημπορείς να του δείξεις τώρα.
Ο Κύριος της ζωής και του θανάτου να αναπαύσει την ψυχήν αυτού εν χώρα ζώντων, εις δε εσέ και την οικογένειάν σου να χαρίσει την άνωθεν παρηγορίαν και υπομονήν.
Ο σός εν Χριστώ αδελφός και ευχέτης,
Ευγένιος ο Ιερομόναχος.»
3. Προσωπική Προσευχή και Εξομολόγηση
Το παρακάτω κείμενο είναι ένα αυτοτελές απόσπασμα από τις προσωπικές σημειώσεις και προσευχές του Αγίου, όπου αποκαλύπτεται η βαθιά του ταπείνωση.
«Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, Ιησού Χριστέ, το φως της σκοτισμένης μου ψυχής.
Ιδού εγώ, ο ευτελής και ελάχιστος δούλος Σου, ρίπτω τον εαυτόν μου εις το έλεός Σου. Ομολογώ ενώπιόν Σου ότι πέρασα τον χρόνον της ζωής μου εν αμελεία και ραθυμία. Αντί να καλλιεργήσω τον αγρόν της ψυχής μου με τας αρετάς, τον γέμισα με τα αγκάθια των παθών.
Αλλά Συ, Κύριε, που δεν θέλεις τον θάνατον του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει, δέξαι με ως τον Άσωτον υιόν. Δέξαι με ως τον Τελώνην και την Πόρνην. Καθάρισον την καρδίαν μου από κάθε μολυσμόν και δος μοι δάκρυα μετανοίας, ίνα κλαύσω τας αμαρτίας μου προτού φθάσει το τέλος της ζωής μου.
Αξίωσόν με να Σε αγαπήσω εξ όλης της καρδίας μου και να διακονήσω το θέλημά Σου το άγιον μέχρι της τελευταίας μου αναπνοής. Διότι Σού εστιν η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα, εις τους αιώνας. Αμήν.»
Λίγα λόγια για τα προεκτεθέντα κείμενα
Τα κείμενα αυτά αποτυπώνουν το πνεύμα της Φιλοκαλικής αναγεννήσεως της οποίας ο Άγιος Ευγένιος υπήρξε πρόδρομος. Αν και έζησε σε μια εξαιρετικά δύσκολη περίοδο για τον Ρωμιοσύνη (17ος αιώνας), ο λόγος του στερείται ακροτίτων και είναι γεμάτος από τη γλυκύτητα της ορθόδοξης πνευματικότητος.
Βιβλιογραφία.
Για τη μελέτη της ζωής, του έργου και των αυθεντικών κειμένων του Αγίου Ευγενίου του Αιτωλού, υπάρχει μια εξαιρετικά αξιόλογη ελληνική βιβλιογραφία. Οι παρακάτω τίτλοι περιλαμβάνουν τόσο εκδόσεις των ίδιων των επιστολών και των συγγραμμάτων του, όσο και ιστορικές-θεολογικές μελέτες για την προσωπικότητά του.
1. Εκδόσεις Κειμένων & Επιστολών του Αγίου
«Ευγένιος ο Αιτωλός: Ο βίος και το έργον του (1597-1682)» – Κωνσταντίνος Ι. Δυοβουνιώτης (Αθήνα, 1914 / Επανέκδοση).
Πρόκειται για μία από τις πρώτες και πιο κλασικές μελέτες που περιλαμβάνει εκτενή αποσπάσματα και αυθεντικές επιστολές του Αγίου από χειρόγραφους κώδικες.
«Ευγενίου του Αιτωλού, Επιστολαί» – Έκδοση της Ιεράς Μονής Τατάρνης, Ευρυτανία.
Η Μονή Τατάρνης συνδέεται στενά με την ιστορία της περιοχής όπου έδρασε ο Άγιος. Στις εκδόσεις της μπορεί κανείς να βρει συγκεντρωμένο το επιστολικό του έργο μεταγραμμένο από τα πρωτότυπα κείμενα.
«Ακολουθία και Βίος του Οσίου Πατρός ημών Ευγενίου του Αιτωλού» – Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Καρπενησίου.
Περιλαμβάνει τον επίσημο Βιογράφο (Συναξάρι) του Αγίου, καθώς και τα λειτουργικά κείμενα (ύμνους, τροπάρια) που γράφτηκαν προς τιμήν του, τα οποία έχουν έντονο θεολογικό ενδιαφέρον.
2. Ιστορικές & Θεολογικές Μελέτες
«Οι Διδάσκαλοι του Γένους και ο Ευγένιος ο Αιτωλός» – Αρχιμανδρίτης (και μετέπειτα Μητροπολίτης) Σπυρίδων Κεφαλληνιάδης.
Μια εξαιρετική ανάλυση για το πώς ο Άγιος Ευγένιος συνδύασε την υψηλή θεολογική μόρφωση με την παιδεία, ιδρύοντας την περίφημη Σχολή του Γούβα στη Βράχα Ευρυτανίας.
«Ιστορία της Εκκλησίας της Ελλάδος» – Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Παπαδόπουλος. Περιέχει ειδικά κεφάλαια για την πνευματική κίνηση του 17ου αιώνα, όπου ο Ευγένιος ο Αιτωλός αναφέρεται ως ο κορυφαίος «Φιλοκαλικός» και παιδαγωγός της εποχής της Τουρκοκρατίας.
«Ευγένιος ο Αιτωλός: Ο φωτιστής της Ευρυτανίας» – Πάνος Ι. Βασιλείου (Αθήνα, 1957). Μια πιο ιστορική και λαογραφική προσέγγιση που εξετάζει την επίδραση που είχε ο λόγος και η παρουσία του Αγίου στους πληθυσμούς της Αιτωλοακαρνανίας και της Ευρυτανίας.
Τα περισσότερα από τα διασωθέντα χειρόγραφα του Αγίου Ευγενίου φυλάσσονται στις βιβλιοθήκες των Μονών του Αγίου Όρους (ιδίως στη Μονή Μεγίστης Λαύρας και Ιβήρων), καθώς και στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, απ’ όπου άντλησαν το υλικό τους οι παραπάνω ερευνητές.
Παράβαλε και:
05 Αυγούστου, μνήμη του Οσίου πατρός ημών Ευγενίου του Αιτωλού: Συναξάριον, Ασματική Ακολουθία.
