Η Πρωτοχρονιά στο Βυζάντιο-Ρωμανία, ήταν μια γιορτή που για τους Βυζαντινούς είχε τελείως διαφορετικό νόημα και ημερομηνία από ό,τι για εμάς σήμερα.
Η «Αρχή της Ινδίκτου» στο Βυζάντιο
Αν μπορούσαμε να ταξιδέψουμε στον χρόνο και να βρεθούμε στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης, η 1η Ιανουαρίου δεν θα μας θύμιζε σε τίποτα τη δική μας Πρωτοχρονιά. Για το μεγαλύτερο μέρος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η επίσημη έναρξη του νέου έτους γιορταζόταν την 1η Σεπτεμβρίου.
Η ημέρα αυτή ονομαζόταν «Αρχή της Ινδίκτου» (από τη λατινική λέξη indictio, που σημαίνει διάταγμα ή φορολογική εντολή) και αποτελεί ίσως την πιο ζωντανή κληρονομιά που μας άφησε το Βυζάντιο, καθώς η Ορθόδοξη Εκκλησία συνεχίζει μέχρι σήμερα να γιορτάζει την εκκλησιαστική της Πρωτοχρονιά την ίδια ακριβώς ημέρα.
Η επιλογή του Σεπτεμβρίου δεν ήταν τυχαία, αλλά βαθιά ριζωμένη στην καθημερινή ζωή και την οικονομία της αυτοκρατορίας:
Ο Αγροτικός Κύκλος είχε τη σημασία του! Ο Σεπτέμβριος σηματοδοτούσε το τέλος της θερινής συγκομιδής. Οι σιταποθήκες ήταν γεμάτες, ο τρύγος ολοκληρωνόταν και οι αγρότες ετοιμάζονταν για τη νέα σπορά.
Ετσι, λόγω της σοδειάς, ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός (και αργότερα ο Μέγας Κωνσταντίνος) όρισε τον Σεπτέμβριο ως την αφετηρία για την είσπραξη των φόρων. Το βυζαντινό κράτος μετρούσε τον χρόνο σε 15ετείς φορολογικούς κύκλους, τις λεγόμενες «Ινδικτιώνες».
Στα μέσα λοιπόν του 6ου αιώνα μ.Χ., ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός επέβαλε πλέον επίσημα την 1η Σεπτεμβρίου ως τη μοναδική νομική και διοικητική Πρωτοχρονιά του κράτους.
Τα Έθιμα και οι Δοξασίες της «Αρχιχρονιάς»
Οι Βυζαντινοί ήταν άνθρωποι πιστοί, αλλά και γεμάτοι προλήψεις. Πολλά από τα έθιμα που έχουμε σήμερα για την 1η Ιανουαρίου, εκείνοι τα τηρούσαν τον Σεπτέμβριο (ή κατά το «Δωδεκαήμερο» των Χριστουγέννων):
1. Το Ποδαρικό και οι «Καλοί Οιωνοί»
Όπως ακριβώς και σήμερα, η πρώτη ημέρα του έτους έπρεπε να ξεκινήσει με τους καλύτερους όρους. Ο Αγιος-ιστορικός Γρηγόριος Νύσσης (4ος αιώνας μ.Χ.) αναφέρει ότι οι Βυζαντινοί πρόσεχαν πάρα πολύ ποιος θα πατήσει πρώτος το πόδι του στο σπίτι τους. Αναζητούσαν ανθρώπους «καλοιώνιστους» ή «καλόποδες» (τους λεγόμενους γουρλήδες) για να τους φέρουν τύχη!
2. Το Σπάσιμο του Ροδιού
Το ρόδι, σύμβολο αφθονίας, γονιμότητος και καλοτυχίας από την αρχαία Ελλάδα, διατήρησε τη φήμη του και στο Βυζάντιο. Οι νοικοκυραίοι έσπαγαν ένα ρόδι στο κατώφλι του σπιτιού την πρώτη ημέρα του έτους, ευχόμενοι οι γεμάτοι καρποί του να αντικατοπτρίζουν τον πλούτο και την υγεία που θα ερχόταν.
3. Κάλαντα και «Άσματα Αγερμού»
Τα παιδιά γύριζαν στις γειτονιές τραγουδώντας ευχές για το νέο έτος και οι νοικοκυρές τα φιλεύαν με «καλούδια»: σταφίδες, σύκα, καρύδια και μέλι. Μάλιστα, οι στίχοι από το γνωστό μας χριστουγεννιάτικο τραγούδι «Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά» κρύβουν μέσα τους βυζαντινές ρίζες και αναφορές.
Η 1η Ιανουαρίου και τα «Καλάνδια»
Αξίζει να σημειωθεί ότι η 1η Ιανουαρίου δεν περνούσε απαρατήρητη. Ήταν η ημέρα των ρωμαϊκών Καλανδών (Calendae). Αν και δεν ήταν η επίσημη βυζαντινή Πρωτοχρονιά, ο λαός τη γιόρταζε με έντονα γλέντια, μεταμφιέσεις στους δρόμους, ανταλλαγή δώρων (τα στρένια) και τυχερά παιχνίδια.
Η Εκκλησία μας προσπάθησε για αιώνες να περιορίσει αυτούς τους πανηγυρισμούς, καθώς τους θεωρούσε ειδωλολατρικά κατάλοιπα. Για να δώσει έναν πιο πνευματικό τόνο στην 1η Ιανουαρίου, καθιέρωσε τη γιορτή του Μεγάλου Βασιλείου, από όπου προέκυψε αργότερα και το έθιμο της Βασιλόπιτας — εμπνευσμένο από την ιστορία του Αγίου που έκρυψε τα τιμαλφή των πολιτών μέσα σε ψωμιά για να τους τα επιστρέψει με δικαιοσύνη.
Πέρα όμως από τα γενικώς κρατούντα στην αυτοκρατορία, η μέτρηση του χρόνου στο Βυζάντιο ήταν ένα συναρπαστικό «παζλ», καθώς συνυπήρχαν διαφορετικά συστήματα —πολιτικά, θρησκευτικά και τοπικά— με αποτέλεσμα να θεωρούνται ως «Πρωτοχρονιές» διαφορετικές ημέρες του έτους, ανάλογα με το ποιος μετρούσε και για ποιο σκοπό.
Εκτός από την 1η Σεπτεμβρίου (την επίσημη κρατική και εκκλησιαστική Πρωτοχρονιά), οι Βυζαντινοί αναγνώριζαν και γιόρταζαν, κατά καιρούς, τις εξής ημέρες ως απαρχές του χρόνου:
1. Η 25η Μαρτίου (Η «Εκκλησιαστική» Πρωτοχρονιά της Αλεξάνδρειας)
Πριν επικρατήσει οριστικά η 1η Σεπτεμβρίου στην Κωνσταντινούπολη, ένα πολύ ισχυρό χρονολογικό σύστημα (το Αλεξανδρινό) όριζε ως Πρωτοχρονιά την 25η Μαρτίου. Ο λόγος ήταν καθαρά θεολογικός και συμβολικός: Θεωρούσαν ότι η Δημιουργία του Κόσμου από τον Θεό ξεκίνησε στις 25 Μαρτίου. Την ίδια ημέρα τοποθετούσαν τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου (τη σύλληψη του Χριστού), άρα την αρχή της σωτηρίας της ανθρωπότητος. Ακόμα και η Ανάσταση του Χριστού υπολογιζόταν συμβολικά ότι “συνέβη” εκείνη την ημερομηνία.
Έτσι, για πολλούς λογίους και μοναχούς, το έτος έπρεπε να αλλάζει την άνοιξη, όταν αναγεννιόταν η φύση και ο κόσμος.
2. Η 21η Μαρτίου (Η Πρωτοχρονιά του Πασχάλιου Χρονικού)
Σε ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά κείμενα χρονολόγησης, το Πασχάλιον Χρονικόν (7ος αιώνας), ως επίσημη ημέρα της Δημιουργίας και άρα ως η απόλυτη Πρωτοχρονιά του σύμπαντος ορίζεται η 21η Μαρτίου, η ημέρα της εαρινής ισημερίας.
3. Η 1η Ιανουαρίου (Η «Λαϊκή» Πρωτοχρονιά των Καλανδών)
Όπως προαναφέραμε, για τον απλό λαό η 1η Ιανουαρίου παρέμενε η πιο αγαπημένη ημέρα γιορτής. Ήταν η κληρονομιά του Ρωμαϊκού Ιουλιανού Ημερολογίου. Αν και το κράτος δεν τη χρησιμοποιούσε για τα επίσημα έγγραφά του και η Εκκλησία τη δυσανασχετούσε λόγω των παγανιστικών της καταβολών, οι Βυζαντινοί πολίτες την αντιμετώπιζαν ως μια άτυπη, «κοσμική» Πρωτοχρονιά, γεμάτη πάρτι, μεταμφιέσεις και δώρα.
4. Η 23η ή 24η Σεπτεμβρίου (Η παλαιά Φθινοπωρινή Ισημερία)
Στις ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας (όπως στη Συρία και την Αίγυπτο), πολλά παλαιότερα τοπικά ημερολόγια άλλαζαν το έτος στις 24 Σεπτεμβρίου, ημέρα της φθινοπωρινής ισημερίας. Μάλιστα, για ένα διάστημα, η Πρωτοχρονιά είχε μεταφερθεί στις 23 Σεπτεμβρίου για να συμπίπτει με τα γενέθλια του πρώτου Ρωμαίου Αυτοκράτορα, του Οκταβιανού Αυγούστου! Από αυτή την παράδοση «γλίστρησε» τελικά η Πρωτοχρονιά λίγες μέρες πιο πριν, στην 1η Σεπτεμβρίου.
Με απλά λόγια: Ένας Βυζαντινός αξιωματούχος άλλαζε το οικονομικό έτος την 1η Σεπτεμβρίου, ένας λόγιος ή θεολόγος μετρούσε τα χρόνια από τη δημιουργία του κόσμου στις 25 Μαρτίου, και ο απλός λαός έβγαινε στους δρόμους για να γιορτάσει με την καρδιά του την 1η Ιανουαρίου.
