Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Το ερώτημα αν η εξέγερση του ελληνικού λαού και της φρουράς των Αθηνών με αίτημα την παραχώρηση συντάγματος ήταν δικαιολογημένη, απασχόλησε έντονα την ιστοριογραφία. Η απάντηση που δίνουν οι περισσότεροι ιστορικοί είναι καταφατική. Η εξέγερση δεν ήταν απλώς δικαιολογημένη, αλλά πολιτικά και κοινωνικά επιβεβλημένη, καθώς η χώρα είχε οδηγηθεί σε πλήρες αδιέξοδο.
1. Η Απόλυτη Μοναρχία και η «Βαυαροκρατία»
Μετά τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια και την επιλογή του νεαρού πρίγκιπα Όθωνα της Βαυαρίας ως βασιλιά, η διακυβέρνηση της Ελλάδος ανατέθηκε αρχικά σε μια τριμελή Αντιβασιλεία Βαυαρών και αργότερα στον ίδιο τον Όθωνα. Το πολίτευμα ήταν απόλυτη μοναρχία. Ετσι, όλες οι εξουσίες πήγαζαν από τον βασιλιά. Δεν υπήρχε κοινοβούλιο, δεν γίνονταν εκλογές και οι Έλληνες δεν είχαν κανέναν έλεγχο πάνω στους νόμους ή τη φορολογία τους.
Οι ανώτατες κυβερνητικές, διοικητικές και στρατιωτικές θέσεις στελεχώθηκαν σε προκλητικό βαθμό από Βαυαρούς, περιθωριοποιώντας τους Έλληνες που είχαν ματώσει στον Αγώνα του 1821.
2. Η Οικονομική Εξαθλίωση και η «Πτώχευση» του 1843
Η οικονομική διαχείριση της αυλής του Όθωνα αποδείχθηκε καταστροφική. Το δάνειο των 60 εκατομμυρίων φράγκων που είχε δοθεί στην Ελλάδα με την έλευση του Όθωνα σπαταλήθηκε σε μεγάλο βαθμό στη συντήρηση του βαυαρικού στρατού και σε παλάτια, αντί για την ανασυγκρότηση της χώρας. Το 1843, η Ελλάδα αδυνατούσε πλέον να πληρώσει τις δόσεις του δανείου. Οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) επέβαλαν σκληρή οικονομική κηδεμονία, αναγκάζοντας την κυβέρνηση να πάρει δρακόντεια μέτρα:
Μαζικές απολύσεις δημοσίων υπαλλήλων και στρατιωτικών.
Οριζόντιες περικοπές μισθών.
Διακοπή δημόσιων έργων.
Η κοινωνία βυθίστηκε στη φτώχεια, και η ανάγκη για εγχώριο έλεγχο των οικονομικών της χώρας έγινε ζήτημα επιβιώσεως.
3. Η Απαίτηση για Συνέπεια στις Αξίες του 1821
Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 δεν έγινε μόνο για την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού, αλλά και για την εγκαθίδρυση μιας ευνομούμενης, δημοκρατικής πολιτείας. Τα Επαναστατικά Συντάγματα (Επιδαύρου, Άστρους, Τροιζήνος) ήταν από τα πιο προοδευτικά της εποχής τους. Η επιβολή μιας απόλυτης μοναρχίας από τις ξένες δυνάμεις θεωρήθηκε από τους αγωνιστές του ’21 ως προδοσία των ιδανικών του Αγώνος. Το αίτημα για Σύνταγμα το 1843 ήταν συνεπώς η φυσική συνέχεια της Επαναστάσεως του 1821.
4. Η Συμμαχία των Πολιτικών Δυνάμεων και του Στρατού
Το γεγονός ότι η εξέγερση ήταν καθολικά δικαιολογημένη αποδεικνύεται από τη σπάνια ομοφωνία που παρουσίασε. Για πρώτη και ίσως τελευταία φορά στην ελληνική ιστορία, τα τρία μεγάλα κόμματα (το «Αγγλικό» με τον Ανδρέα Λόντο, το «Γαλλικό» με τον Ιωάννη Κωλέττη και το «Ρωσικό» με τον Ανδρέα Μεταξά) παραμέρισαν τις τεράστιες διαφορές τους. Συνεργάστηκαν στενά με τον στρατό (υπό τον Καλλέργη) και τους παλαιούς πολεμιστές (υπό τον Μακρυγιάννη). Όταν μια διεκδίκηση ενώνει ολόκληρο το πολιτικό φάσμα, τον στρατό και τον λαό, παύει να είναι μια απλή στάση και γίνεται καθολική εθνική απαίτηση.
Ιδικότερα η επιχειρηματολογία του στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη για την ανάγκη παραχωρήσεως Συντάγματος είναι από τα πιο συγκλονιστικά κομμάτια των περίφημων Απομνημονευμάτων του. Αν και ήταν πρακτικά αγράμματος (έμαθε γραφή και ανάγνωση σε μεγάλη ηλικία μόνο και μόνο για να καταγράψει την ιστορία του), διέθετε μια βαθιά, πρακτική πολιτική σοφία. Για τον Μακρυγιάννη, το Σύνταγμα δεν ήταν μια αφηρημένη νομική έννοια, αλλά το μοναδικό εργαλείο που θα εξασφάλιζε τη δικαιοσύνη, την αξιοκρατία και την επιβίωση της πατρίδος. Οι βασικοί άξονες της σκέψης του συμπυκνώνονται στα εξής σημεία:
Ο Μακρυγιάννης έβλεπε ότι η απόλυτη μοναρχία του Όθωνα και της βαυαρικής αυλής («της كامαρίλας», όπως την αποκαλούσε) λειτουργούσε χωρίς κανέναν έλεγχο. Οι ξένοι διοικητές και οι ευνοούμενοι του παλατιού απομυζούσαν τον πλούτο της χώρας, ενώ οι νόμοι εφαρμόζονταν κατά το δοκούν. Στα Απομνημονεύματα του γράφει χαρακτηριστικά:
«Αν δεν δώση Σύνταγμα, θα χαθούμε· θα μας φάνε οι ξένοι κι οι δικοί μας λιμάρηδες. Το Σύνταγμα είναι ο φράχτης. Όταν δεν υπάρχει φράχτης, μπαίνουν τα πρόβατα στο ξένο χωράφι και το ρημάζουν.»
Με αυτή την απλή, αγροτική παραβολή, εξηγούσε ότι το Σύνταγμα είναι ο «φράχτης» που προστατεύει τα δικαιώματα του απλού πολίτη από την απληστία των ισχυρών.
Το σύνταγμα επίσης ήταν η Δικαίωση των Αγωνιστών του ’21 (Το «Εμείς» αντί για το «Εγώ»)! Ο στρατηγός πληγωνόταν βαθιά βλέποντας τους ήρωες της Επαναστάσεως να ζητιανεύουν στους δρόμους της Αθήνας, την ώρα που οι Βαυαροί απολάμβαναν προνόμια και μισθούς. Πίστευε ότι το Σύνταγμα θα έφερνε ισονομία, ώστε να μην αποφασίζει ένας μόνο άνθρωπος για τις τύχες εκείνων που έχυσαν το αίμα τους. Σε ένα από τα πιο εμβληματικά και συγκινητικά αποσπάσματα του έργου του, συμπυκνώνει τη φιλοσοφία της συλλογικότητος που πρέπει να διέπει ένα ευνομούμενο κράτος:
«Γράφουν σοφοί άντρες, γράφουν τυπογράφοι, γράφουν στρατιωτικοί… Ότι είμαστε εις το “εμείς” και όχι εις το “εγώ”. Και εις το εξής να μάθωμεν γνώση, αν θέλωμεν να φκιάσωμεν χωρίον, να ζήσωμεν όλοι μαζί. […] Ξέρετε πότε να λέγη ο καθείς “εγώ”; Όταν αγωνιστεί μόνος του και φκιάση μόνος του το σπίτι του… Όταν όμως εις το σπίτι αυτό βάζουν όλοι οι σύντροφοι τις πλάτες, τότε να λένε “εμείς”. Είμαστε εις το “εμείς” και όχι εις το “εγώ”.»
Το σύνταγμα ήταν για τον Μακρυγιάννη η Θρησκευτική και Ηθική Διάσταση του Νόμου. Για τον ευσεβή Μακρυγιάννη, η δικαιοσύνη ήταν θεϊκή επιταγή. Θεωρούσε ότι ένας βασιλιάς που κυβερνά χωρίς Σύνταγμα, ουσιαστικά προσβάλλει τον Θεό, καθώς καταπατά την ελευθερία που Εκείνος χάρισε στους ανθρώπους. Έλεγε ότι η πατρίδα χωρίς νόμους είναι σαν ένα σώμα χωρίς ψυχή. Όταν ο ίδιος ο Όθωνας ή οι κατάσκοποί του προσπαθούσαν να τον μεταπείσουν ή να τον εκφοβίσουν, ο Μακρυγιάννης απαντούσε με ακλόνητο θάρρος:
«Το Σύνταγμα το θέλει ο Θεός, το θέλει ο λαός, το θέλει το δίκιο. Αν ο Βασιλέας μας αγαπά, ας μας το δώσει. Αν δεν μας το δώσει, θα το πάρουμε μόνοι μας, γιατί χωρίς αυτό δεν υπάρχει Ελλάδα.»
Το μεγαλείο της σκέψεως του, η επιχειρηματολογία του Μακρυγιάννη, είχε τεράστια απήχηση, επειδή δεν χρησιμοποιούσε ξενόφερτους, δυσνόητους νομικούς όρους. Μιλούσε τη γλώσσα της αλήθειας, της κοινής λογικής και του πεζοδρομίου, καταφέρνοντας να ενώσει τους απλούς, αγράμματους στρατιώτες και τον λαό κάτω από ένα κοινό, εθνικό όραμα.
Το Αποτέλεσμα: Μια Δικαιωμένη Εξέγερση
Όταν η φρουρά των Αθηνών και ο λαός περικύκλωσαν τα ανάκτορα (τη σημερινή Βουλή των Ελλήνων) το βράδυ της 3ης Σεπτεμβρίου, ο Όθωνας δεν είχε άλλη επιλογή από το να υποκύψει. Η εξέγερση ήταν δικαιολογημένη επειδή πέτυχε τον σκοπό της χωρίς να χυθεί ούτε μια σταγόνα αίμα. Οδήγησε στη σύγκληση της Εθνοσυνελεύσεως και στην ψήφιση του Συντάγματος του 1844, το οποίο:
Καθιέρωσε τη Συνταγματική Μοναρχία.
Θέσπισε την καθολική ψηφοφορία για τους άνδρες (κάτι πρωτοποριακό για την Ευρώπη της εποχής).
Έθεσε τα θεμέλια για τη γέννηση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στην Ελλάδα.
Η 3η Σεπτεμβρίου 1843 δεν ήταν μια παράνομη ανταρσία, αλλά η ώριμη αντίδραση ενός έθνους που διεκδίκησε το δικαίωμα να ορίζει τις τύχες του.
Βιβλιογραφία:
1. Πρωτογενείς Πηγές (Μαρτυρίες Πρωταγωνιστών)
Μακρυγιάννης, Ιωάννης. Απομνημονεύματα. (Κυκλοφορεί από πολλές εκδοτικές εκδόσεις, όπως Καραβία, Μπάυρον, ή Γαλαξίας).
Στρατηγός Ιωάννης Μακρυγιάννης. Οράματα και Θάματα. (Εκδόσεις Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης – ΜΙΕΤ). Το συμπληρωματικό, πιο “εσωτερικό” έργο του.
2. Σύγχρονες Ιστορικές Μελέτες & Αναλύσεις
Δερτιλής, Γιώργος Β. Ιστορία του Ελληνικού Κράτους (1830-1920). Εκδόσεις Κρήτης.
Πετρόπουλος, Ιωάννης & Κουμαριανού, Αικατερίνη. Η θεμελίωση του ελληνικού κράτους: Οθωνική περίοδος 1833-1862. Εκδόσεις Παπαζήση.
Σβορώνος, Νίκος. Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Εκδόσεις Θεμέλιο.
Λούκος, Χρήστος. Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843. (Περιλαμβάνεται στον συλλογικό τόμο Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, Τόμος 4, Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα).
3. Για τη Λογοτεχνική και Πολιτική Αξία του Μακρυγιάννη
Σεφέρης, Γιώργος. Ένας Έλληνας – ο Μακρυγιάννης (περιλαμβάνεται στις Δοκιμές, Τόμος Α’, Εκδόσεις Ίκαρος).
