Από τον βίο του αγίου Ευθυμίου.
Είναι άξιο τιμωρίας το να δέχεται κανείς τους αισχρούς λογισμούς και να μην τους αποκρούει αμέσως, όπως και να το βλέπει με περιέργεια και να λέει ή να ακούει αισχρά πράγματα. Η συγκατάθεση στον λογισμό τιμωρείται όσο και η πράξη. Το πνεύμα της πορνείας επιτίθεται με πολλά και ποικίλα τεχνάσματα, γι’ αυτό και πρέπει να προσέχουμε πάντοτε.
Στη λαύρα του αγίου Ευθυμίου ήταν κάποιος αδελφός Ρωμαίος στην καταγωγή, στο όνομα Αιμιλιανός, ο οποίος ζούσε ενάρετα, και κυρίως είχε ενστερνιστεί από τα νιάτα του την αρετή της σωφροσύνης. Μια νύχτα, ξημερώνοντας Κυριακή, ο εχθρός του ξεσήκωσε φοβερό σαρκικό πόλεμο, τον οποίο αυτός δεν μπόρεσε να αντέξει ως το τέλος και άρχισε να υποχωρεί και να αφήνεται τους λογισμούς. Σε τέτοια κατάσταση και πολιορκημένος από το πάθος συνάντησε κατά την αυγή τον άγιο Ευθύμιο που πήγαινε στην ακολουθία, και μια δυσωδία που βγήκε από αυτόν φανέρωσε στον άγιο το δεινό πάθος του.
Όταν ο άγιος Ευθύμιος αισθάνθηκε τη δυσωδία και κατάλαβε τη δαιμονική επιβουλή, επιτίμησε τον πονηρό δαίμονα που πολεμούσε τον αδελφό, και αμέσως ο αδελφός έπεσε ανάσκελα στο έδαφος και άρχισε να σπαράζει, να τρέμει και να βγάζει αφρούς.
Στο μεταξύ μαζεύτηκαν πολλοί μοναχοί από επάνω του, και ο μέγας Ευθύμιος ζήτησε να του φέρου φως, γιατί το μέρος ήταν κατασκότεινο, και είπε σ’ αυτούς: «Βλέπετε αυτόν τον αδελφό, πατέρες και αδελφοί; Από παιδί ζει ενάρετα και φροντίζει για τη σωφροσύνη. Τώρα όμως, επειδή υποχώρησε λίγο στα σαρκικά πάθη, κείτεται μπροστά σε όλους μας αξιοθρήνητο θέαμα. Γι’ αυτό ο καθένας πρέπει να φρουρεί με κάθε τρόπο τον νου του, μην τυχόν δεν προσέξουμε τον εχθρό και μας γελάσει με καμιά φαντασία και μας ρίξει στο βάραθρο της απώλειας. Γιατί αν μας έρθει κάποιος άτοπος λογισμός και μας ερεθίζει σε ακόλαστη επιθυμία, και εμείς δεν σπεύσουμε με την πρώτη να τον εξουδετερώσουμε, αλλά κάπως τον καλοδεχτούμε στον νου μας, δεν θα είμαστε πια ανένοχοι. Αντίθετα, έστω και χωρίς τη σωματική πράξη, θα κριθούμε ένοχοι πορνείας με τη σκέψη». Στη συνέχεια ανέφερε σε αυτούς και την παρακάτω ιστορία, την οποία, όπως είπε, του διηγήθηκαν κάποτε μερικοί Αιγύπτιοι γέροντες:
Σε κάποια πόλη ήταν ένας, τον οποίο όλοι θεωρούσαν αξιοθαύμαστο για τον τρόπο της ζωής του και ότι τάχα έχει αποκτήσει μεγάλη οικειότητα με τον Θεό. Στην πραγματικότητα όμως αυτός εξόργιζε πολύ συχνά τον Θεό με τις κρυφές κινήσεις της καρδιάς του, με τη συγκατάθεση δηλαδή στους αισχρούς λογισμούς, έτσι που και χωρίς την πράξη αμάρτανε εύκολα με τη σκέψη. Ο άνθρωπος αυτός κάποτε αρρώστησε βαριά, έφτασε στα τελευταία του και βάδιζε πλέον προς τον θάνατο. Όλοι στην πόλη οδύρονταν: άνθρωποι κάθε ηλικίας θρηνούσαν και εύχονταν, αν ήταν δυνατόν, να πεθάνουν πρώτα αυτοί, θεωρώντας καλύτερο κάτι τέτοιο, παρά να δουν τον θάνατο ενός ανθρώπου που τόσο τον εγκωμίαζαν όλοι.
Την ώρα εκείνη ήρθε στην πόλη κάποιος που είχε το διορατικό χάρισμα, είδε το βαρύ και γενικό αυτό πένθος και άκουσε το πλήθος να τον κλαίει με σπαραγμό λέγοντας: «Ο άγιος, ο πατέρας μας, ο σωτήρας μας, που όλοι μας σωζόμαστε με τις πρεσβείες του στον Θεό. Ποια ελπίδα σωτηρίας μας μένει πλέον και ποια ασφάλεια μετά τον θάνατό του;»
Όταν τα είδε και τα άκουσε αυτά ο διορατικός εκείνος άνθρωπος, έτρεξε γρήγορα, για να αξιωθεί να πάρει την ευχή και την ευλογία του. Μόλις πλησίασε, αντίκρισε τους επισήμους της πόλης, τους κληρικούς και τον ίδιο τον επίσκοπο με λαμπάδες στα χέρια να περιμένουν για την κηδεία. Έσπρωξε το πλήθος, έφτασε στον κατάκοιτο και τον βρήκε μόλις να αναπνέει. Με τα πνευματικά όμως μάτια είδε ένα θέαμα και στην όψη φοβερό και στο άκουσμα αξιοδάκρυτο: του φάνηκε κάποιος που κάρφωνε στην καρδιά του ετοιμοθάνατου μια πύρινη τρίαινα και ξερίζωνε, αλίμονο, από εκεί την ψυχή βίαια και με σκληρότητα. Άκουσε έπειτα και μια φωνή από ψηλά να λέει: «Όπως αυτή η ψυχή δεν με ανέπαυσε ούτε μία μέρα, έτσι ακριβώς και εσύ μη σταματήσεις να τη σπαράζεις και να τη σέρνεις με ορμή και να την τιμωρείς».
Αφού τα είπε αυτά στους παρόντες αδελφούς ο Ευθύμιος, άρχισε έπειτα να τους συμβουλεύει, θέλοντας να τους κάνει προσεκτικούς και συνεχώς έτοιμους για την έξοδο της ψυχής. «Αυτός εδώ ο Αιμιλιανός να σας είναι παράδειγμα», είπε. «Ο λόγος, βέβαια, για τον οποίο ο Θεός επέτρεψε να βασανιστεί έτσι εξευτελιστικά και αξιολύπητα, μπροστά στα μάτια όλων σας, από τον σκληρό δαίμονα της φιληδονίας, είναι για να γίνετε εσείς καλύτεροι και για να έχετε εσείς κέρδος από την τιμωρία του. Άλλ’ όμως ας παρακαλέσουμε τον Θεό να τον απαλλάξει από αυτό το κακό».
Ο άγιος προσευχήθηκε τότε για τον αδελφό, και αμέσως ο τόπος γέμισε από δυσωδία, σαν να καιγόταν θειάφι. Μαζί με την δυσωδία ακούστηκε μια φωνή να λέει: «Εγώ είμαι το πνεύμα της πορνείας», και στη συνέχεια ο αδελφός σηκώθηκε φρόνιμος και νηφάλιος και έγινε από εκεί και πέρα ¨σκεύος εκλογής¨ και αυτός, όπως ο άγιος απόστολος.1 Και ο μέγας Ευθύμιος έκλεισε τον λόγο του με την εξής εντολή: «Όποιος από τους αδελφούς παλεύει με άτοπους λογισμούς, να καταφεύγει πάντοτε σ’ εμένα και να δέχεται διαρκώς συμβουλές και διδαχές και οδηγίες, μην τυχόν, χωρίς να το καταλάβει, παρασυρθεί λίγο – λίγο από τον διάβολο σε φοβερή πτώση».
Από τον βίο του αγίου Σάββα.
Κάποτε ο μακάριος Σάββας οδοιπορούσε προς τον Ιορδάνη, έχοντας μαζί του και έναν από τους μοναχούς του, νέο στην ηλικία. Στον δρόμο συνάντησαν πολλούς κοσμικούς, και ανάμεσα σε αυτούς ήταν και μια όμορφη κοπέλα, παγίδα από την οποία δύσκολα θα ξέφευγαν τα αφύλαχτα μάτια.
Όταν την προσπέρασαν, ο άγιος Σάββας, για να δοκιμάσει τον μαθητή του, τον ρώτησε: «Πώς σου φάνηκε η κοπέλα; Εμένα μου φάνηκε μονόφθαλμη». «Όχι, πάτερ» είπε εκείνος, «είχε δύο μάτια». Αυτός επέμενε: «Μήπως γελάστηκες, παιδί μου: Το ένα μάτι της κοπέλας ήταν πράγματι βγαλμένο». Ο μαθητής, ο οποίος δεν κατάλαβε ότι ο σοφός γέροντας τον ρωτούσε για να τον δοκιμάσει και να τον κάνει να ομολογήσει αυτό που ο ίδιος γνώριζε καλά, απάντησε: «Όχι, πάτερ. Αντίθετα, είχε μάτια αστραφτερά και πολύ όμορφα να τα βλέπεις». «Πώς το ξέρεις με σιγουριά και επιμένεις τόσο;» ρώτησε ο άγιος Σάββας, και εκείνος είπε: «Την κοίταξα προσεκτικά και είδα καλά ότι είχε και τα δυο της μάτια».
Καθώς λοιπόν ο μαθητής πιάστηκε στα δίχτυα, ο άγιος Σάββας τον έλεγξε πλέον φανερά: «Και πού την έβαλες την εντολή που λέει να μην καρφώσεις το βλέμμα σου σε αυτήν2 και να μην παρασυρθείς από τα μάτια σου;3 Λοιπόν, από εδώ και πέρα δεν θα είσαι μαζί μου, ούτε θα συγκατοικείς στο κελλί μου, ώσπου τα μάτια σου να συνηθίσουν να μην περιφέρονται έτσι αλλά να βλέπουν στη γη».
Με τα λόγια αυτά τον έστειλε αμέσως στη μονή του Καστελλίου.4 Αφού έμεινε εκεί πολύν καιρό και παιδαγωγήθηκε καλά και αφού τα μάτια του τιμωρήθηκαν, θα λέγαμε, αρκετά με την ειλικρινή μεταμέλεια και τον πόνο της καρδιάς του, τον δέχτηκε πάλι ο άγιος και τον συναρίθμησε με τους μοναχούς του κελλιού του.
Από τον βίο της αγίας Συγκλητικής.
Έλεγε η αγία Συγκλητική στις συγκεντρωμένες αδελφές: «Η κάθε μία από εμάς οφείλει να συναισθάνεται τη μοναχική της ιδιότητα και να μη στρέφεται προς τα κάτω, αλλά διαρκώς να ποθεί τα υψηλότερα. Γνωρίζετε βέβαια την παραβολή του Ευαγγελίου για τα εκατό, τα εξήντα και τα τριάντα.5 Τα εκατό είναι η δική μας ιδιότητα, τα εξήντα είναι εκείνοι που ασκούν την εγκράτεια και τα τριάντα όσοι ζουν με σωφροσύνη.6 Και είναι καλό να πηγαίνει κανείς από τα τριάντα στα εξήντα, γιατί είναι καλό να προκόβει από τα μικρότερα στα μεγαλύτερα. Δεν είναι όμως ακίνδυνο το να πέφτει από τα μεγαλύτερα στα μικρότερα! Γιατί όποιος στραφεί μια φορά προς τα χειρότερα, ούτε σε αυτά μπορεί να σταθεί, αλλά συνεχίζει ως τον βυθό της απώλειας».
«Μερικές λοιπόν που έδωσαν υπόσχεση παρθενίας και αλλάζουν γνώμη επειδή δεν έχουν ισχυρό χαρακτήρα, προβάλλουν αμαρτωλές δικαιολογίες7 λέγοντας μέσα τους: ¨Αν ζήσουμε με σωφροσύνη – ή μάλλον με αφροσύνη – , θα κερδίσουμε τουλάχιστο τα τριάντα». Αυτή η σκέψη είναι από τον εχθρό. Γιατί αυτός που από τα μεγαλύτερα πηγαίνει στα μικρότερα εμπαίζεται από τον εχθρό. Όποιος το κάνει αυτό, θεωρείται στρατιώτης που φεύγει από τη θέση του. Δεν συγχωρείται επειδή προσχώρησε στο κατώτερο στράτευμα, αλλά τιμωρείται επειδή εγκατέλειψε το ανώτερο».
«Πρέπει λοιπόν να προοδεύουμε συνεχώς από τα μικρότερα στα μεγαλύτερα, ξεχνώντας όσα αφήνουμε πίσω και προχωρώντας προς εκείνα που είναι μπροστά μας, σύμφωνα με την εντολή του αποστόλου,8 και να ζούμε με άκρα σωφροσύνη, όπως ταιριάζει στη μοναχική μας ιδιότητα. Γιατί, αν και φαίνεται να υπάρχει στις γυναίκες του κόσμου σωφροσύνη, ωστόσο μαζί με αυτήν υπάρχει και αφροσύνη, καθώς αμαρτάνουν με όλες τις άλλες αισθήσεις: κοιτάζουν δηλαδή προκλητικά και γελούν αδιάντροπα. Εμείς όμως και αυτά ας τα αφήσουμε και ας ανεβούμε πιο ψηλά στις αρετές. Ας στερήσουμε από τα μάτια μας κάθε μάταιο θέαμα: γιατί η Γραφή λέει: ¨ Τα μάτια σου να βλέπουν σωστά¨.9 Επίσης και τη γλώσσα μας πρέπει να την εμποδίζουμε από τα σχετικά αμαρτήματα, γιατί δεν επιτρέπεται το όργανο των ύμνων να προφέρει αισχρά λόγια».
«Αυτά θα μπορέσουμε να τα τηρήσουμε, αν αποφεύγουμε τις συχνές εξόδους: γιατί μέσω των αισθήσεών μας εισχωρούν οι κλέφτες και χωρίς να το θέλουμε. Όταν έξω υπάρχει καπνός και οι πόρτες είναι ανοιχτές, είναι δυνατόν να μη μαυρίσει το σπίτι; Πρέπει λοιπόν οπωσδήποτε να αποφεύγουμε το να πηγαίνουμε στα πολυσύχναστα μέρη. Αν δηλαδή θεωρούμε βαρύ και άπρεπο να δούμε γυμνούς τους αδελφούς ή τους γονείς μας, πόσο περισσότερο θα μας βλάψει το να δούμε στις πλατείες την άπρεπη γύμνια ή να ακούσουμε αισχρόλογα; Και όταν κλειστούμε μέσα στο σπίτι, ούτε τότε πρέπει να είμαστε αμέριμνες, αλλά να έχουμε αδιάλειπτη επαγρύπνηση, όπως λέει και η Γραφή.10 Γιατί όσο περισσότερο φρουρούμε τον εαυτό μας στο θέμα της σωφροσύνης, τόσο παλεύουμε με δριμύτερους λογισμούς. Όσο προοδεύουν οι αθλητές, τόσο πιο δυνατούς αντιπάλους αντιμετωπίζουν».
«Δες λοιπόν πόσο ανέβηκες, και δεν θα αποθαρρυνθείς από αυτά που συναντάς. Νίκησες την υλική και έμπρακτη πορνεία; Ο εχθρός θα σου προβάλει την πορνεία μέσω των αισθήσεων. Όταν και από αυτήν φυλάξεις τον εαυτό σου, φωλιάζει στον χώρο του νου και σου ξεσηκώνει άυλο πόλεμο: γιατί ο εχθρός φέρνει στη σκέψη όσων ησυχάζουν όμορφα πρόσωπα και παλιές συναναστροφές. Πρέπει λοιπόν να μη δεχόμαστε αυτές τις φαντασίες. Γιατί λέγει η Γραφή: ¨Αν το πνεύμα αυτού που εξουσιάζει σου επιτεθεί, μην αφήσεις τη θέση σου¨»11. Η συγκατάθεσή μας στις φαντασίες είναι ισοδύναμη με την πορνεία των κοσμικών: γιατί οι δυνατοί, όπως λέει η Γραφή, θα κριθούν με αυστηρότητα».12
«Είναι λοιπόν μεγάλος ο αγώνας εναντίον του πνεύματος της πορνείας. Αυτό είναι το κυριότερο όπλο του εχθρού για την απώλεια της ψυχής: αυτό εννοούσε ο μακάριος Ιώβ, όταν έλεγε για τον διάβολο ότι έχει τη δύναμή του στον ομφαλό της κοιλιάς.13 Με πολλά λοιπόν και διάφορα τεχνάσματα κινεί ο διάβολος το κεντρί της πορνείας εναντίον εκείνων που αγαπούν τον Χριστό. Πολλές φορές ο κακούργος ακόμη και την αδελφική αγάπη τη μετέφερε στη δική του κακία. Μοναχές δηλαδή που απέφυγαν τον γάμο και κάθε φαντασία του κόσμου, τις έριξε μέσω μιας αδελφικής σχέσης. Τραυμάτισε και μοναχούς που απέφυγαν οποιοδήποτε πορνικό σχήμα: και αυτούς ακόμη τους ξεγέλασε με την ευλαβική συνομιλία. Γιατί το έργο του εχθρού είναι να μεταμφιέζεται για να κάνει κρυφά τα δικά του. δείχνει έναν κόκκο σιτάρι και από κάτω βάζει παγίδα. Γι’ αυτόν, νομίζω, λέει και ο Κύριος: ¨¨Έρχονται σ’ εσάς ντυμένοι σαν πρόβατα, από μέσα όμως είναι λύκοι αρπαχτικοί¨».14
«Ας έχουμε λοιπόν και εμείς τη σύνεση που έχουν τα φίδια και την ακεραιότητα που έχουν τα περιστέρια.15 Τις παγίδες δηλαδή του διαβόλου να τις αντιμετωπίζουμε με πανουργία, ώστε να μη μας διαφεύγουν τα τεχνάσματά του, γιατί το όμοιο αναγνωρίζεται γρήγορα μέσω του ομοίου: και επιπλέον να επιδείξουμε ακεραιότητα σαν του περιστεριού με τα καθαρά έργα μας».
«Χρειάζεται λοιπόν πάντοτε να επαγρυπνούμε και, έχοντας στον νου μας πόσο φοβερός είναι ο εχθρός, να φυλαγόμαστε από τις διάφορες επιβουλές του. Γιατί, όπως είπαμε, και με τα εξωτερικά πράγματα πολεμά και με τους εσωτερικούς λογισμούς επιτίθεται, και μάλιστα περισσότερο με αυτούς. Στον πόλεμο λοιπόν αυτόν έχουμε ανάγκη από επίπονη άσκηση και αδιάλειπτη προσευχή. Αυτά βέβαια είναι όπλα για την απόκρουση γενικά κάθε ολέθριου λογισμού: εναντίον όμως αυτής της πανούκλας16 πρέπει να χρησιμοποιούμε και κάποιες ιδιαίτερες σκέψεις και να απαντούμε με τα αντίθετα».
«Αν, για παράδειγμα, έρθει στη σκέψη μας η φαντασία ενός ωραίου προσώπου, ο νους με το λογικό του ας τιμωρήσει το είδωλο εκείνο που παρουσιάστηκε μπροστά του: ας του βγάλει τα μάτια, ας αφαιρέσει τις σάρκες από τα μάγουλα, ας του κόψει τα χείλη: και τότε θα αντικρίσει ένα άσχημο σύνολο από γυμνά κόκκαλα και θα καταλάβει τι ήταν αυτό που ποθούσε. Επιπλέον, ας παραστήσουμε με τη σκέψη το σώμα του ερωμένου γεμάτο σαπισμένες και δύσοσμες πληγές και να διαλύεται σε πτωματικά υγρά, όπως συμβαίνει στους νεκρούς: ή και τον ίδιο τον εαυτό μας να τον βλέπουμε με τα εσωτερικά μάτια νεκρό. Έτσι ο νους θα κυριευτεί από αηδία και θα σβήσει τον πόθο προς το σώμα αυτό, και θα μπορέσει να συγκρατηθεί από τη μάταιη περιπλάνηση, καθώς θα σκέφτεται ότι αυτό που αγαπά δεν είναι τίποτε άλλο παρά αίμα ανακατωμένο με φλέγμα, το οποίο σκεπάζει σαν ύφασμα τους ζωντανούς οργανισμούς: και θα απαλλαγεί πλέον από την ηδυπάθεια».
«Από όσα είπαμε όμως ανώτερο είναι το να κυριαρχεί κανείς στην κοιλιά του: γιατί έτσι μπορεί, με τη βοήθεια του Θεού, να κυριαρχήσει εύκολα και στις σαρκικές ηδονές».
Υποσημειώσεις.
1. Πράξ. 9, 15
2. Πρβ. Παροιμ. 9, 18α.
3. Πρβ. Παροιμ. 6, 25
4. Το Καστέλλιον ήταν βουνό ΝΑ της Ιερουσαλήμ, όπου ο άγιος Σάββας ίδρυσε ομώνυμη μονή. Βλ. Γ’ τόμο του Ευεργετινού, υπόθεση ΚΑ’, Από τον βίο του αγίου Σάββα.
5. Ματθ. 13, 8: Μάρκ. 4,8 και 20
6. Εννοεί κατά σειρά τους μοναχούς, τους εγκρατείς άγαμους και τους ευσεβείς έγγαμους.
7. Πρβ. Ψαλμ. 140, 4.
8. Φιλιπ. 3, 14.
9. Παροιμ. 4, 25
10. Ματθ. 24, 42: 25, 13:
11. Εκκλ. 10, 4
12. Σ’. Σολ. 6,6.
13. Ιώβ 40, 16
14. Ματθ. 7, 15.
15. Πρβ. Ματθ. 10, 16.
16. Εννοεί τον λογισμό της πορνείας.
Από το βιβλίο: Ευεργετινός: “Ήτοι Συναγωγή των θεοφθόγγων ρημάτων και διδασκαλιών των θεοφόρων και αγίων πατέρων, από πάσης γραφής θεοπνεύστου συναθροισθείσα.”
Τόμος 2-ος. μετάφραση (Νεοελληνική απόδοση): Δ. Χρισταφακόπουλος
Εκδόσεις, Το Περιβόλι της Παναγίας, 2001
Η/Υ επιμέλεια Σοφίας Μερκούρη.
