Ιστορικό και Υμνολογικό Σημείωμα
Τα Εισόδια της Θεοτόκου (21 Νοεμβρίου) αποτελούν μία από τις μεγάλες θεομητορικές εορτές. Το ιστορικό γεγονός της εισόδου της τριετούς Μαρίας στα Άγια των Αγίων δεν μαρτυρείται στην Καινή Διαθήκη, αλλά αντλείται από την παράδοση του απόκρυφου Πρωτευαγγελίου του Ιακώβου (2ος αι.), και τα εγκώμια/λόγους βυζαντινών Αγίων πατέρων. Λειτουργικά, η εορτή συνδέθηκε στενά με τα εγκαίνια της Νέας Βασιλικής της Θεοτόκου στην Ιερουσαλήμ (6ος αι., επί Ιουστινιανού).
Όσιος Γεώργιος, Επίσκοπος Νικομηδείας (9ος αιώνας, εποχή Πατριάρχου Φωτίου του μεγάλου), υπήρξε δεινός μελωδός και υμνογράφος που έγραψε πανηγυρικούς λόγους και ασματικά τρόπάρια-κανόνες για τις θεομητορικές εορτές. Τα ιδιόμελα της λιτής του («Αγαλλιάσθω σήμερον…» / «Σήμερον ο θεοχώρητος ναός…») λειτουργούν εγκωμιαστικά συνδυάζοντας την Παλαιά Διαθήκη (ψαλμικός στίχος «απενεχθήσονται… τω βασιλεί παρθένοι») με την Καινή (ο χορός των αγγέλων, ο Γαβριήλ).
Λέων ο Μαΐστωρ, Δημιουργός του καταληκτικού δοξαστικού («Επέλαμψεν ημέρα χαρμόσυνος…» / ήχος πλ. α΄), το οποίο συνοψίζει την εσχατολογική χαρά: η Παναγία γίνεται η «τριετίζουσα δάμαλις» που προσφέρεται στον Θεό, ανοίγοντας εκ νέου τη βασιλεία των ουρανών, με τη συμμετοχή όλης της κτίσεως (μητέρες, παρθένοι, στείρες).
Η Λιτή (έξοδος των κληρικών στον νάρθηκα ή στο μέσον του ναού με δεήσεις και ειδικά ιδιόμελα τροπάρια) τονίζει τον πανηγυρικό και λιτανευτικό χαρακτήρα της ημέρας. Τα ιδιόμελα αυτά δεν είναι απλές ποιητικές συνθέσεις, αλλά δογματικοί σταθμοί: εξηγούν γιατί το βρέφος Μαρία εισέρχεται στα άδυτα —«διά τὸ ἀκοινώνητον τῆς ἁμαρτίας, τὸ διαυγές τηρηθῆναι ἀγίασμα» (Γεώργιος Νικομηδείας), προετοιμάζοντας το έδαφος για την ενσάρκωση του Λόγου.
Εις τήν Λιτήν του Εσπερινού των Εισοδίων της Θεοτόκου.
Στιχηρά ιδιόμελα
Ήχος α’ Γεωργίου Νικομηδείας
Ας αγάλλεται σήμερα ο ουρανός από ψηλά, και ας ραντίσουν τα σύννεφα με ευφροσύνη την γη, για τα πέρα για πέρα παράδοξα μεγαλεία του Θεού μας· διότι νά, η πύλη που βλέπει προς την Ανατολή, αυτή που γεννήθηκε από στείρα και άκαρπη γυναίκα, κατόπιν Θείας υποσχέσεως και αφιερώθηκε στον Θεό για κατοικητήριο, σήμερα προσφέρεται στον Ναό ως άμωμη (αμόλυντη) προσφορά. Ας αγάλλεται ο Δαυίδ χτυπώντας την κιθάρα: “Θα φερθούν”, λέει, “παρθένοι πίσω από τον Βασιλιά, οι πλησιόχωρές της θα οδηγηθούν σε εσένα”, μέσα στη σκηνή του Θεού, εντός του ιλαστηρίου Του, για να ανατραφούν ώστε να γίνουν κατοικητήριο Εκείνου που γεννήθηκε από τον Πατέρα προαιώνια, χωρίς σάρκωση (αρρεύστως), για τη σωτηρία των ψυχών μας.
Αγαλλιάσθω σήμερον ο ουρανός άνωθεν, καί αι νεφέλαι ευφροσύνην ρανάτωσαν, επί τά λίαν παράδοξα, μεγαλεία τού Θεού ημών, ιδού γάρ η πύλη, η κατά Ανατολάς βλέπουσα, αποκυηθείσα έκ στείρας ακάρπου, εξ επαγγελίας, καί τώ Θεώ αφιερωθείσα εις κατοίκησιν, σήμερον εν τώ Ναώ, ως άμωμος προσφορά προσάγεται, Αγαλλιάσθω ο Δαυϊδ, κρούων τήν κινύραν, Απενεχθήσονταί φησι, τώ Βασιλεί παρθένοι οπίσω αυτής, αι πλησίον αυτής απενεχθήσονται, έσω εν τή σκηνή τού Θεού, ένδον τού ιλαστηρίου αυτού, ανατραφήναι εις κατοίκησιν, τού πρό αιώνων εκ Πατρός αρρεύστως γεννηθέντος, εις σωτηρίαν τών ψυχών ημών.
Ήχος δ’ Τού αυτού
Σήμερα ο θεοχώρητος ναός, η Θεοτόκος, προσφέρεται στον Ναό του Κυρίου, και ο Ζαχαρίας την υποδέχεται. Σήμερα τα Άγια των Αγίων χαίρουν, και ο χορός των Αγγέλων πανηγυρίζει μυστικά. Μαζί τους ας εορτάσουμε και εμείς σήμερα, και ας φωνάξουμε μαζί με τον Γαβριήλ: Χαίρε Κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου, Αυτός που έχει το μέγα έλεος.
Σήμερον ο θεοχώρητος ναός, η Θεοτόκος εν Ναώ Κυρίου προσάγεται, καί Ζαχαρίας ταύτην υποδέχεται, Σήμερον τά τών Αγίων Άγια αγάλλονται, καί ο χορός τών Αγγέλων, μυστικώς πανηγυρίζει, μεθ’ ών καί ημείς εορτάζοντες σήμερον, σύν τώ Γαβριήλ εκβοήσωμεν, Χαίρε Κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετά σού, ο έχων το μέγα έλεος.
Ο αυτός
Ελάτε όλοι οι λαοί, ας εγκωμιάσουμε τη μόνη αμόλυντη, εκείνη που προκηρύχθηκε από τους Προφήτες και προσφέρθηκε στον Ναό, τη Μητέρα που προορίστηκε προαιώνια, και η οποία στα έσχατα χρόνια αναδείχθηκε Θεοτόκος. Κύριε, με τις πρεσβείες της, χάρισέ μας την ειρήνη Σου και το μέγα έλεος.
Δεύτε πάντες οι λαοί, τήν μόνην αμώμητον εγκωμιάσωμεν, τήν εκ τών Προφητών προκηρυχθείσαν, καί εν Ναώ προσενεχθείσαν, τήν πρό αιώνων προορισθείσαν Μητέρα, καί επ’ εσχάτων τών χρόνων, αναδειχθείσαν Θεοτόκον, Κύριε πρεσβείαις αυτής, τήν ειρήνην σου παράσχου ημίν, καί τό μέγα έλεος.
Δόξα… Καί νύν… Ήχος πλ. α’ Λέοντος Μαϊστορος
Έλαμψε χαρμόσυνη ημέρα και εορτή πανσεβάσμια. Διότι σήμερα Εκείνη που πριν από τον τόκο ήταν Παρθένος και μετά τον τόκο έμεινε Παρθένος, προσφέρεται στον Ναό· και χαίρεται ο πρέσβυς Ζαχαρίας, ο πατέρας του Προδρόμου, και φωνάζει χαρούμενος: “Έφτασε η προσδοκία των θλιμμένων, καθώς η αγία οδηγείται στον Άγιο Ναό για να αφιερωθεί ως κατοικητήριο του Παντάνακτος”. Ας ευφρανθεί ο προπάτωρ Ιωακείμ και ας αγάλλεται η Άννα, διότι πρόσφεραν στον Θεό σαν τρίχρονη δαμάλη την άμωμη Δέσποινα. Μητέρες, συγχαρείτε· παρθένοι, σκιρτήστε· και στείρες, συγχορέψτε, διότι μας άνοιξε τη βασιλεία των ουρανών η προορισμένη Παντάνασσα. Χαίρετε, λαοί, και αγαλλιάσθε».
Επέλαμψεν ημέρα χαρμόσυνος, καί εορτή πανσεβάσμιος, Σήμερον γάρ η πρό τόκου Παρθένος, καί μετά τόκον Παρθένος μείνασα, εν τώ Ναώ προσάγεται, καί χαίρει Ζαχαρίας ο πρέσβυς, ο γενέτης τού Προδρόμου, καί βοά γηθοσύνως, Ήγγικεν η προσδοκία τών θλιβομένων, εν Ναώ αγίω ως αγία, αφιερωθήναι εις κατοίκησιν τού Παντάνακτος, Ευφραινέσθω Ιωακείμ ο προπάτωρ, καί η Άννα αγαλλιάσθω, ότι προσήνεγκαν Θεώ, ώς τριετίζουσαν δάμαλιν, τήν αμώμητον Δέσποιναν, Μητέρες συγχάρητε, παρθένοι σκιρτήσατε, καί στείραι συγχορεύσατε, ότι ηνέωξεν ημίν τήν ουρανών βασιλείαν, η προορισθείσα Παντάνασσα, Χαίρετε λαοί καί αγαλλιάσθε.
Νεοελληνική απόδοση Ιωάννης Τρίτος.
