Η Μάχη του Πέτα (4 Ιουλίου 1822) αποτελεί μία από τις πιο τραγικές, αλλά και διδακτικές στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης. Ήταν η σύγκρουση που ανέδειξε με σκληρό τρόπο το χάσμα ανάμεσα στην παραδοσιακή στρατιωτική τακτική των ατάκτων και τον οργανωμένο, δυτικό τρόπο πολέμου.
Το Τέλος των Φιλελλήνων και η Πανωλεθρία του Τακτικού Στρατού.
Μετά την κατάρρευση του Αλή Πασά, οι οθωμανικές δυνάμεις υπό τον Χουρσίτ Πασά και τον Κιουταχή στράφηκαν κατά των Σουλιωτών, οι οποίοι βρίσκονταν σε δεινή θέση. Η ελληνική κυβέρνηση, με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, αποφάσισε να εκστρατεύσει στην Ήπειρο για να βοηθήσει το Σούλι και να ανακόψει την τουρκική προέλαση προς τη νότια Ελλάδα. Στο χωριό Πέτα, λίγα χιλιόμετρα έξω από την Άρτα, παρατάχθηκαν:
Περίπου 2.000 άνδρες, ανάμεσα στους οποίους βρισκόταν το πρώτο Τάγμα Φιλελλήνων (με εθελοντές από όλη την Ευρώπη) και το πρώτο Τακτικό Σύνταγμα της Ελλάδος. Απέναντί τους περίπου 7.000 έως 8.000 στρατιώτες υπό τον Κιουταχή, που διέθεταν ισχυρό ιππικό και έμπειρους Αλβανούς μαχητές.
Το Μοιραίο Σφάλμα Τακτικής
Η μάχη χάθηκε πριν καν ξεκινήσει, λόγω της ασυμφωνίας στη στρατηγική: Οι Φιλέλληνες, εκπαιδευμένοι στα ευρωπαϊκά πρότυπα, παρατάχθηκαν σε ανοιχτό πεδίο, θεωρώντας ότι η πειθαρχία και τα πυρά τους θα αρκούσαν. Οι Έλληνες άτακτοι (οπλαρχηγοί όπως ο Βαρνακιώτης) πρότειναν την κατασκευή προμαχώνων (ταμπούρια), κάτι που οι Ευρωπαίοι αξιωματικοί αρνήθηκαν, θεωρώντας το «υποτιμητικό» για τακτικό στρατό.
Η επίθεση ξεκίνησε τα ξημερώματα της 4ης Ιουλίου. Παρά την αρχική σθεναρή αντίσταση των Φιλελλήνων, η προδοσία ή η εγκατάλειψη καίριων θέσεων από ορισμένα τμήματα (υπάρχουν ιστορικές αναφορές για τον οπλαρχηγό Γώγο Μπακόλα, αν και ο ρόλος του παραμένει αμφιλεγόμενος) επέτρεψε στους Τούρκους να κυκλώσουν τους αμυνόμενους.
Η μάχη μετατράπηκε σε σφαγή. Οι Φιλέλληνες, αρνούμενοι να οπισθοχωρήσουν, πολέμησαν μέχρις εσχάτων. Από τους 150 Φιλέλληνες, οι 67 έπεσαν στο πεδίο της μάχης, ανάμεσά τους και πολλοί διακεκριμένοι αξιωματικοί των Ναπολεόντειων Πολέμων.
Αυτή η ήττα στο Πέτα είχε καταστροφικά αποτελέσματα:
Διάλυση του Τακτικού Στρατού: Το πρώτο πείραμα οργανωμένου ελληνικού στρατού απέτυχε παταγωδώς.
Οι Σουλιώτες έμειναν αβοήθητοι και τελικά αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν και να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος είδε το κύρος του να καταρρακώνεται, καθώς η εκστρατεία που ο ίδιος σχεδίασε κατέληξε σε καταστροφή.
Τώρα ο δρόμος για το Μεσολόγγι ήταν πλέον ανοιχτός για τους Οθωμανούς (οδηγώντας στην Πρώτη Πολιορκία).
Παρά την ήττα όμως, η αυτοθυσία των Φιλελλήνων στο Πέτα συγκίνησε την Ευρώπη και ενίσχυσε το φιλελληνικό κίνημα, καθώς αποδείχθηκε έμπρακτα ότι άνθρωποι από διαφορετικά έθνη ήταν πρόθυμοι να πεθάνουν για την ελευθερία της Ελλάδος.
Βιβλιογραφία.
Για τη μελέτη της Μάχης του Πέτα, η βιβλιογραφία χωρίζεται σε δύο βασικές κατηγορίες: στις πρωτογενείς πηγές (απομνημονεύματα ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα) και στη σύγχρονη ιστοριογραφία που αναλύει τα αίτια και τις συνέπειες.
Πρωτογενείς Πηγές (Μαρτυρίες της εποχής)
Thomas Gordon, History of the Greek Revolution (1832): Ο Γκόρντον ήταν Σκωτσέζος φιλέλληνας και αξιωματικός. Η περιγραφή του για το Πέτα θεωρείται από τις πιο ακριβείς και λεπτομερείς, καθώς γνώριζε πρόσωπα και καταστάσεις.
Maxime Raybaud, Mémoires sur la Grèce (1824): Ο Ρεμπό ήταν Γάλλος αξιωματικός που υπηρέτησε στην Ελλάδα. Παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για την οργάνωση του Τακτικού Σώματος και των Φιλελλήνων.
Νικόλαος Κασομούλης, Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων: Ο Κασομούλης, αν και δεν ήταν παρών στην ίδια τη μάχη, κατέγραψε τις αφηγήσεις των πρωταγωνιστών και το κλίμα της εποχής με μοναδικό τρόπο.
Σύγχρονη Ελληνική Βιβλιογραφία
Διονύσιος Κόκκινος, Η Ελληνική Επανάσταση: Το πολύτομο έργο του Κόκκινου αφιερώνει εκτενές κεφάλαιο στη μάχη, αναλύοντας τις πολιτικές ίντριγκες του Μαυροκορδάτου και τα στρατιωτικά λάθη.
Κυριάκος Σιμόπουλος, Πως είδαν οι ξένοι την Ελλάδα του ’21: Ένα εξαιρετικό έργο που περιλαμβάνει τις μαρτυρίες των επιζώντων Φιλελλήνων από το Πέτα, περιγράφοντας την απογοήτευση και την τραγικότητά τους.
Douglas Dakin, Ο Αγώνας των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία: Ο κορυφαίος Βρετανός ιστορικός εξετάζει τη μάχη στο πλαίσιο της διεθνούς πολιτικής και της ανάγκης της Ελλάδας για τακτικό στρατό.
Ειδικές Μελέτες
Χρήστος Λάζος, Έλληνες και Φιλέλληνες στο 1821: Εστιάζει ειδικά στο Τάγμα των Φιλελλήνων και στις θυσίες τους κατά τη διάρκεια της εκστρατείας στην Ήπειρο.
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Εκδοτική Αθηνών), Τόμος ΙΒ’: Η πιο έγκυρη και ακαδημαϊκή αναφορά που υπάρχει, με χάρτες και λεπτομερή παράθεση των στρατιωτικών κινήσεων.
Γιατί αξίζει να τις μελετήσεις;
Η μάχη του Πέτα δεν ήταν τελικά απλώς μια ήττα. Στη βιβλιογραφία διακρίνεται η σύγκρουση δύο κόσμων: του παραδοσιακού κλεφτοπολέμου (ενέδρες, ταμπούρια) και του ευρωπαϊκού τακτικού πολέμου (παράταξη, πειθαρχία). Η αποτυχία της συνύπαρξής τους στο Πέτα καθόρισε την πορεία του Αγώνα για τα επόμενα χρόνια.
