Ένα από τα πιο εμβληματικά του κείμενα είναι ο «Επιβατήριος» λόγος του, τον οποίο εκφώνησε όταν έφτασε στην Αθήνα.
Απόσπασμα από τον «Επιβατήριο» Λόγο (Σε ελεύθερη απόδοση από τα μεσαιωνικά ελληνικά)
Στο κείμενο αυτό, ο Χωνιάτης απευθύνεται στους Αθηναίους, εκφράζοντας την απογοήτευσή του που δεν βρίσκει πια τους φιλοσόφους και τους ρήτορες, αλλά μια πόλη που «σιωπά».
[Όπως ο ήλιος χύνει το φως του στον ουρανό, έτσι και οι Αθήνες έχυναν κάποτε το δικό τους φως σε όλη την υπόλοιπη οικουμένη…]
[Μη νομίζετε πως δεν βλέπω τις Αθήνες που αντικρύζω. Βλέπω μεν τα ονόματα των τοποθεσιών, βλέπω και τα σύμβολα των αρχαίων κατορθωμάτων… Αλλά πού είναι οι Αθηναίοι; Πού οι φιλόσοφοι; Πού οι ρήτορες;]
“Αλλά πού είναι η πόλις εκείνη η πολυθρύλητος; Πού τα σεμνά εκείνα και περιβόητα; Πού η Ακαδημία; Πού το Λύκειον; Πού το Ποικίλον; […]
Βλέπω την πόλη και δεν την αναγνωρίζω. Βλέπω τον Παρθενώνα και θαυμάζω, αλλά γύρω μου βλέπω ανθρώπους που ξέχασαν τη δόξα των προγόνων τους. Ω, πόσο άλλαξαν τα πράγματα! Η πόλη που κάποτε ήταν η πηγή της σοφίας, τώρα έχει γίνει τόπος λήθης.»
[Έχετε εκβαρβαρωθεί, όπως ακριβώς και αυτή η πόλη, και ούτε καν το όνομα των Αθηνών δεν διασώζετε πλέον [με τη συμπεριφορά σας]…]
[Κι εγώ, αν και δεν έχω τη σοφία εκείνων των παλαιών, ωστόσο υπόσχομαι πως η αγάπη μου για την Αθήνα και η φροντίδα μου για εσάς δεν θα είναι κατώτερη από κανενός άλλου.]
***
Γιατί αυτά τα αποσπάσματα είναι σημαντικά; Διότι
α’ ο Χωνιάτης γράφει σε μια εξαιρετικά λόγια, αρχαΐζουσα γλώσσα (την οποία οι απλοί Αθηναίοι της εποχής του δύσκολα καταλάβαιναν). Επίσης
β’ είναι η πρώτη φορά στους μέσους χρόνους που ένας λόγιος εκφράζει τόσο έντονα το παράπονο για την απόσταση μεταξύ του αρχαίου κάλλους και της βυζαντινής πραγματικότητος.
γ’ Στον λόγο του αναφέρεται συχνά στον Παρθενώνα (που τότε λειτουργούσε ως χριστιανικός ναός της Παναγίας της Αθηνιώτισσας), θεωρώντας τον το κέντρο της πνευματικής του έδρας.
Το πλήρες κείμενο του λόγου αυτού, σώζεται στη συλλογή των έργων του Αγίου που εξέδωσε ο Σπυρίδων Λάμπρος τον 19ο αιώνα, η οποία παραμένει η βασική πηγή για τη μελέτη του Χωνιάτη.
Παράβαλε και:
04 Ιουλίου, μνήμη του Αγίου Μιχαήλ Χωνιάτου ή Ακομινάτου: Βίος, Ακολουθία.
