Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, η διατήρηση της εθνικής συνειδήσεως, της χριστιανικής πίστεως και της ελληνικής γλώσσης έμοιαζε με άθλο. Ανάμεσα στις κορυφαίες πνευματικές μορφές που ανέλαμψαν εκείνη τη σκοτεινή περίοδο, προσφέροντας ανεκτίμητες υπηρεσίες στο υπόδουλο Γένος, δεσπόζει η μορφή του Αγίου Ανθίμου του Κουρούκλη (1727–1782).
Το πλέον παράδοξο και θαυμαστό στην ιστορία του Αγίου Ανθίμου είναι ότι, αν και ο ίδιος στερήθηκε το σωματικό του φως σε πολύ μικρή ηλικία, κατάφερε να γίνει ένας από τους μεγαλύτερους Φωτιστές των Ελλήνων, συνδυάζοντας την πνευματική καθοδήγηση με την κοινωνική και εθνική προσφορά!
Το Ιστορικό Πλαίσιο και η Απώλεια της οράσεως
Γεννημένος στο Ληξούρι της Κεφαλονιάς το 1727, ο κατά κόσμον Αθανάσιος Κουρούκλης προσβλήθηκε από ευλογιά σε ηλικία επτά ετών, με αποτέλεσμα να τυφλωθεί εντελώς. Η στέρηση της όρασης, όμως, λειτούργησε ως εφαλτήριο για την ανάπτυξη μιας σπάνιας πνευματικής ενόρασης. Μετά από θερμή προσευχή της μητέρας του και του ίδιου στην Παναγία, ο μικρός Αθανάσιος ανέκτησε εν μέρει το φως του μόνο από το ένα μάτι, όσο χρειαζόταν για να μπορεί να καθοδηγεί τα βήματά του και να μελετά. Σε νεαρή ηλικία κείρεται μοναχός λαμβάνοντας το όνομα Άνθιμος. Από εκείνη τη στιγμή, ξεκινά μια συγκλονιστική πορεία προσφοράς.
Η δράση του Αγίου Ανθίμου δεν περιορίστηκε στα όρια του μοναστηριού. Όπως και ο σύγχρονός του, Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, ο Άνθιμος συνειδητοποίησε ότι το υπόδουλο Γένος κινδύνευε από την αμάθεια και τον εξισλαμισμό. Έτσι, ξεκίνησε μια μακρά αποστολική πορεία που κράτησε δεκαετίες. Περιόδευσε σε ολόκληρη την Ελλάδα (Ήπειρο, Μακεδονία, Πελοπόννησο, Αιγαίο) αλλά και στις παραδουνάβιες ηγεμονίες. Κήρυττε τον λόγο του Θεού, παρηγορούσε τους καταπιεσμένους Έλληνες και τους παρότρυνε να μείνουν πιστοί στις παραδόσεις τους.
Ο Άγιος Άνθιμος υπήρξε σπουδαίος κτήτορας. Ίδρυσε συνολικά 30 μοναστήρια, τα οποία κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας δεν ήταν απλώς χώροι λατρείας, αλλά κέντρα αντίστασης, περίθαλψης κατατρεγμένων και διατήρησης της ελληνικής γλώσσας. Τα πιο ονομαστά από αυτά είναι:
Η Μονή της Παναγίας Πορταΐτισσας στην Αστυπάλαια.
Η Μονή του Αγίου Αντωνίου στα Λεπέδα της Κεφαλονιάς.
Μοναστήρια στη Σίκινο, το Καστελλόριζο και την Κρήτη.
Κοινωνικό και Φιλανθρωπικό Έργο:
Ο Αγιος Άνθιμος έγινε ο προστάτης των φτωχών, των χηρών και των ορφανών. Όσα χρήματα συγκέντρωνε από τις ελεημοσύνες των πιστών, τα διέθετε αμέσως για την απελευθέρωση αιχμαλώτων από τους Οθωμανούς, την ενίσχυση απόρων οικογενειών και την ανοικοδόμηση σχολείων.
Η δράση του Αγίου δεν πέρασε απαρατήρητη από τις οθωμανικές αρχές. Το κήρυγμά του, που εμφυσούσε στους Έλληνες το αίσθημα της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας, θεωρήθηκε ανατρεπτικό. Ο Άγιος Άνθιμος φυλακίστηκε και βασανίστηκε επανειλημμένα από τους Τούρκους. Παρά τις διώξεις, δεν λύγισε. Συνέχισε το έργο του μέχρι την κοίμησή του στις 4 Σεπτεμβρίου 1782 στην Κεφαλονιά, αφήνοντας πίσω του ένα Γένος πνευματικά θωρακισμένο και έτοιμο, λίγες δεκαετίες αργότερα, να διεκδικήσει την ελευθερία του στην Επανάσταση του 1821.
Το Μήνυμα του Αγίου Ανθίμου σήμερα!
Ο Άγιος Άνθιμος ο Κουρούκλης αποτελεί διαχρονικό σύμβολο θελήσεως και προσφοράς. Απέδειξε ότι η σωματική αναπηρία δεν αποτελεί εμπόδιο όταν υπάρχει ο Θείος φωτισμός και η φλόγα στην ψυχή. Σε μια εποχή που το ελληνικό έθνος βρισκόταν στο χείλος του αφανισμού, ο τυφλός καλόγερος από την Κεφαλονιά έγινε το «φως» που κράτησε ζωντανή την ελπίδα της ελευθερίας!
Θαυμαστά γεγονότα του βίου του!
Ο Άγιος Άνθιμος ο Κουρούκλης, αν και στερούνταν τη σωματική όραση για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του (γι’ αυτό και έμεινε γνωστός ως «ο Αόμματος» ή «Θεότυφλος»), προικίστηκε με πλούσια πνευματικά χαρίσματα. Η εκκλησιαστική παράδοση και οι καταγραφές των βιογράφων του αναφέρουν πλήθος θαυμαστών γεγονότων, από τα οποία ξεχωρίζουν τα εξής εντυπωσιακά:
1. Η θεραπεία της δικής του τύφλωσης (Το πρώτο θαύμα)
Όταν σε ηλικία 7 ετών ο Άγιος τυφλώθηκε εντελώς από την ευλογιά, η ευσεβής μητέρα του, Αντζουλέττα, άρχισε ένα «σαρανταλείτουργο» (σαράντα συνεχόμενες Θείες Λειτουργίες) στον ναό των Αγίων Αποστόλων. Στην 40ή λειτουργία, τη στιγμή ακριβώς που ο ιερέας βγήκε στην Ωραία Πύλη κρατώντας το Άγιο Ποτήριο και εκφωνώντας το «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε…», ο μικρός Αθανάσιος (όπως ήταν το βαπτιστικό του όνομα) φώναξε δυνατά: «Μαμά, βλέπω! Ο ιερέας φοράει κόκκινο φελόνι!». Η όρασή του αποκαταστάθηκε εν μέρει από τον δεξιό οφθαλμό, επιτρέποντάς του να μελετήσει, πριν αφιερωθεί ολοκληρωτικά στον μοναχισμό, οπότε και έχασε ξανά το φως του λόγω της υπερβολικής άσκησης.
2. Η κατάπαυση της θαλασσοταραχής
Κατά τη διάρκεια των ιεραποστολικών του περιοδειών, ο Άγιος ταξίδευε διαρκώς με πλοιάρια στο Αιγαίο. Σε ένα ταξίδι του από τη Σίφνο προς την Πάρο, ξέσπασε μια ξαφνική και τρομερή καταιγίδα που απειλούσε να βυθίσει το σκάφος. Οι ναύτες και οι επιβάτες είχαν καταληφθεί από πανικό. Ο Άγιος Άνθιμος, διατηρώντας απόλυτη γαλήνη, στάθηκε στην πλώρη και προσευχήθηκε με θέρμη. Πριν προλάβει να ολοκληρώσει την προσευχή του, η θάλασσα ηρέμησε εντελώς, αφήνοντας εμβρόντητους τους παρισταμένους!
3. Η λύση της ανομβρίας στο Καστελλόριζο
Το 1759, ο Άγιος έφτασε στο Καστελλόριζο (τη νήσο Μεγίστη) με σκοπό να χτίσει τη Μονή του Αγίου Γεωργίου. Το νησί εκείνη την περίοδο μαστιζόταν από μια παρατεταμένη και καταστροφική ανομβρία, οι δεξαμενές είχαν στερέψει και οι κάτοικοι βρίσκονταν σε απόγνωση. Όταν οι εργασίες της μονής σταμάτησαν λόγω έλλειψης πόρων, ο Άγιος γονάτισε και προσευχήθηκε για το νησί. Αμέσως, ο ουρανός σκοτείνωσε και ξέσπασε μια σωτήρια, καταρρακτώδης βροχή που γέμισε τις στέρνες, γεγονός που ώθησε τους ντόπιους να τον ευλαβούνται ως ζωντανό άγιο και να τον βοηθήσουν να ολοκληρώσει το μοναστήρι.
4. Η αχειροποίητη εικόνα της Παναγίας στην Αστυπάλαια!
Το πιο γνωστό και συγκλονιστικό θαύμα από την ζωή του, συνδέεται με την ίδρυση της Μονής της Παναγίας της Πορταΐτισσας στην Αστυπάλαια (1760). Ο Άγιος Άνθιμος επιθυμούσε διακαώς μια πιστή απεικόνιση της διάσημης Παναγίας Πορταΐτισσας από τη Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους. Ανέθεσε το έργο σε έναν ευλαβή αγιογράφο στο Άγιο Όρος.
Κατά την παράδοση, ο αγιογράφος σχεδίασε μόνο το προσχέδιο και έπεσε να κοιμηθεί. Όταν ξύπνησε, βρήκε την εικόνα θαυματουργικά ολοκληρωμένη (αχειροποίητη), με σπάνια ομορφιά και ολοζώντανα χρώματα. Η εικόνα αυτή μεταφέρθηκε από τον ίδιο τον Άγιο στην Αστυπάλαια, όπου μέχρι σήμερα θεωρείται το «παλλάδιο» και η προστάτιδα του νησιού.
5. Το «αμετακίνητο» της εικόνας!
Όταν αργότερα ο Άγιος Άνθιμος, λόγω διαφόρων πειρασμών και διώξεων, αποφάσισε με βαριά καρδιά να εγκαταλείψει την Αστυπάλαια, θέλησε να πάρει μαζί του και την πολύτιμη εικόνα της Πορταΐτισσας. Όταν όμως προσπάθησαν να τη σηκώσουν, η εικόνα έγινε τόσο ασήκωτη και βαριά που ήταν αδύνατον να μετακινηθεί, ενώ το πλοίο που τον περίμενε δεν μπορούσε να λύσει κάβους. Ο Άγιος κατάλαβε ότι το θέλημα της Παναγίας ήταν να παραμείνει η εικόνα της εκεί, ξέσπασε σε δάκρυα, την αποχαιρέτησε και αναχώρησε μόνος του.
Ο βιογράφος του, αρχιμανδρίτης Διονύσιος Αραβαντινός (ο οποίος συνέλεξε μαρτυρίες από την ανιψιά του Αγίου το 1849), σημειώνει ότι τα καθημερινά θαύματα ιάσεων και πνευματικής διοράσεως που επιτελούσε ο τυφλός μοναχός στις περιοδείες του ήταν τόσα πολλά, που ήταν αδύνατον να καταγραφούν στο σύνολό τους!
Βιβλιογραφία.
Αραβαντινός, Διονύσιος (Αρχιμανδρίτης): «Βίος και Πολιτεία του Οσίου Πατρός ημών Ανθίμου του εκ Κεφαλληνίας, του επικαλουμένου Κουρούκλη». (Η παλαιότερη και βασικότερη βιογραφία, βασισμένη σε μαρτυρίες συγγενών του Αγίου, η οποία εκδόθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα και έχει επανεκδοθεί από διάφορους εκδοτικούς οίκους).
Μαραγκού, Ιωάννα: «Η Παναγία η Πορταΐτισσα και ο Άγιος Άνθιμος ο Κουρούκλης στην Αστυπάλαια», Έκδοση Ιεράς Μονής Παναγίας Πορταϊτίσσης, Αστυπάλαια.
Μαμαλούκος, Σταύρος: «Η αρχιτεκτονική των καθολικών των μονών που ίδρυσε ο Άγιος Άνθιμος ο Κουρούκλης» (Ειδική μελέτη για το πλούσιο οικοδομικό και κτητορικό του έργο στις Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα).
Νικόδημος ο Αγιορείτης (Άγιος): «Νέον Μαρτυρολόγιον» (Αναφορές στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής και στη δράση των Κολλυβάδων πατέρων, με τους οποίους ο Άγιος Άνθιμος είχε πνευματική συγγένεια).
Χειρόγραφα Κώδικες Ιεράς Μονής Αγίου Αντωνίου (Λεπέδων Κεφαλληνίας): Ιστορικά αρχεία που αφορούν τη γέννηση, την κουρά και τα τελευταία χρόνια της ζωής του Αγίου στην πατρίδα του.
Όσιος Άνθιμος ο εκ Κεφαλληνίας. Ο τυφλός ιεραπόστολος του Αιγαίου. 1727-1782. Κωνσταντίνου Κανέλλου.
Θ. Χ. Π.
Παράβαλε και:
04 Σεπτεμβρίου, ο όσιος Άνθιμος, ο τυφλός Ιεραπόστολος του Αιγαίου (1727 – 1782): Βίος, Ασματική Ακολουθία.
