Ο Ιωάννης Καποδίστριας, ως ο πρώτος Κυβερνήτης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους (1828–1831), κλήθηκε να αντιμετωπίσει εξαιρετικά σύνθετες προκλήσεις. Ανάμεσα σε αυτές, κομβικό ρόλο διαδραμάτισε η ρύθμιση των σχέσεων του ελεύθερου κράτους με το **Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως**, σε μια εποχή που οι πολιτικές και εκκλησιαστικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο ήταν ιδιαίτερα εύθραυστες.
—
Το Ιστορικό Πλαίσιο και οι Δυσκολίες
Με την έκρηξη της Επαναστάσεως του 1821, το Οικουμενικό Πατριαρχείο βρέθηκε σε δεινή θέση. Ο Πατριάρχης Αγιος Γρηγόριος Ε΄ απαγχονίστηκε, ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία ανάγκασε τη Μεγάλη Εκκλησία να “αφορίσει” την Επανάσταση για να προστατευθούν οι χριστιανικοί πληθυσμοί.
Όταν ο Καποδίστριας ανέλαβε την διακυβέρνηση το 1828, η διοικητική επικοινωνία με το Φανάρι ήταν σχεδόν αδύνατη. Οι ελληνικές επαρχίες στερούνταν κανονικής εκκλησιαστικής ηγεσίας (πολλοί αρχιερείς είχαν σκοτωθεί ή καταφύγει αλλού). Η Υψηλή Πύλη παρακολουθούσε στενά κάθε κίνηση του Πατριαρχείου.
—
Η Στρατηγική και η Εκκλησιαστική Πολιτική του Καποδίστρια
Ο Καποδίστριας, βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος αλλά και ικανότατος διπλωμάτης, ακολούθησε μια **ισορροπημένη στάση**:
1. **Σεβασμός στον Κανονικό Δεσμό:** Σε αντίθεση με μεταγενέστερες επιλογές (όπως η μονομερής ανακήρυξη του Αυτοκέφαλου από την αντιβασιλεία του Όθωνα το 1833), ο Καποδίστριας **δεν επιδίωξε την αποκοπή** από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Θεωρούσε ότι η πνευματική ενότητα του Γένους με το Φανάρι ήταν απαραίτητη για τη διατήρηση της ταυτότητας των Ελλήνων.
2. **Προσωρινή Διοικητική Μέριμνα:** Γιά τη διαχείριση των τρεχόντων θεμάτων, συνέστησε την *Πενταμελή Εκκλησιαστική Επιτροπή* (1829), η οποία ανέλαβε την καταγραφή της περιουσίας των μονών και τη φροντίδα της εκπαιδεύσεως του κλήρου, υπογραμμίζοντας όμως ότι τα μέτρα αυτά ήταν προσωρινά μέχρι να καταστεί εφικτή η κανονική επικοινωνία με την Κωνσταντινούπολη!
3. **Διπλωματικοί Ελιγμοί με το Φανάρι:** Το 1828, ο Πατριάρχης Αγαθάγγελος έστειλε επιστολή καλώντας τους Έλληνες να υποταγούν εκ νέου στον Σουλτάνο με αντάλλαγμα αμνηστία. Ο Καποδίστριας απάντησε με εξαιρετική διπλωματικότητα και σεβασμό, απορρίπτοντας ευγενικά την πρόταση, εξηγώντας ότι οι θυσίες του ελληνικού λαού κατέστησαν την ανεξαρτησία μη αναστρέψιμη, ενώ παράλληλα διατήρησε ανοιχτούς τους διαύλους επικοινωνίας!
Αποσπάσματα της Απαντήσεως του Ι. Καποδίστρια προς τον Οικ. Πατριάρχην Αγαθάγγελον:
> «[…] Η προς τους προύχοντας, κληρικούς, προκρίτους και λοιπούς χριστιανούς κατοίκους της Πελοποννήσου και των νήσων του Αιγαίου Πελάγους εκάστης τάξεως και βαθμού διευθυνθείσα παρά της Υμετέρας Παναγιότητος και της ιεράς Συνόδου επιστολή του Φεβρουαρίου μηνός είχε φανή εις ημάς, πριν ή φθάσωσιν εις Πόρον οι φέροντες αυτήν Αρχιερείς…
> […] Όσων δε δεινών η Ελλάς επειράθη, και όσων ήδη πειράται, μόνη αιτία είναι η παραδοχή της αρχής, καθ’ ην η Υμετέρα Παναγιότης και η Ιερά Σύνοδος νομίζετε, ότι έχετε χρέος να συμβουλεύσητε εις ημάς την υποταγήν.
> […] Οι Έλληνες, ακλόνιτοι εις την απόφασίν των να μην αναγνωρίσωσιν αλλοτρίαν τινά εξουσίαν, διότι είναι αποφασισμένοι να διατηρήσωσι την ελευθερίαν των, ην ηγόρασαν με το αίμα των, και την οποίαν εγγυάται η υπό των Μεγάλων Δυνάμεων συνομολογηθείσα συνθήκη της 6ης Ιουλίου 1827…
> […] Η Υμετέρα Παναγιότης και η Αγία Σύνοδος ας είναι βέβαιαι ότι, ευθύς ως οι αντιπρόσωποι των Συμμαχικών Αυλών φθάσωσιν εις Ελλάδα, θέλομεν σπεύσει να κοινοποιήσωμεν εις την Υμετέραν Παναγιότητα τα αποτελέσματα των διαπραγματεύσεων, και τότε θέλομεν ζητήσει την πνευματικήν της Υμετέρας Παναγιότητος ευλογίαν, ην και επικαλούμεθα μετά βαθυτάτου σεβασμού.»
—
Τα κύρια σημεία της επιστολής!
* **Ευγένεια και Σεβασμός:** Ο Καποδίστριας απευθύνεται στον Πατριάρχη με τους προσήκοντες τίτλους (*«Υμετέρα Παναγιότης»*) και δηλώνει ότι επικαλείται την πνευματική του ευλογία.
* **Σταθερή Άρνηση:** Απορρίπτει κατηγορηματικά την πρόταση υποταγής στον Σουλτάνο, υπενθυμίζοντας ότι οι θυσίες και το αίμα των Ελλήνων έκαναν την ελευθερία μη διαπραγματεύσιμη.
* **Διπλωματικό Έρεισμα:** Επικαλείται τη **Συνθήκη του Λονδίνου (1827)** των Μεγάλων Δυνάμεων, δείχνοντας ότι το ζήτημα έχει πλέον περάσει στο διεθνές διπλωματικό πεδίο.
* **Διατήρηση της Εκκλησιαστικής Ενότητας:** Αφήνει ανοιχτό το παράθυρο για μελλοντική αποκατάσταση των σχέσεων μόλις ολοκληρωθούν οι διπλωματικές διαδικασίες, αποφεύγοντας την οριστική ρήξη με το Φανάρι.
—
Το Όραμα που Έμεινε Ημιτελές
Ο Κυβερνήτης σχεδίαζε την ομαλοποίηση των σχέσεων με το Πατριαρχείο μόλις αναγνωριζόταν επίσημα η ανεξαρτησία της Ελλάδας από τις Μεγάλες Δυνάμεις (Πρωτόκολλο του Λονδίνου, 1830). Στόχος του ήταν η επίτευξη μιας **συμφωνημένης αυτονομίας**, η οποία θα διατηρούσε τον πνευματικό σύνδεσμο με το Φανάρι χωρίς να θέτει σε κίνδυνο την πολιτική κυριαρχία του νέου κράτους.
Η δολοφονία του όμως στις 27 Σεπτεμβρίου του 1831 ανέκοψε αυτό το σχέδιο. Η Αντιβασιλεία του Όθωνα και ο Μάουρερ επέβαλαν στη συνέχεια το βίαιο και μονομερές Αυτοκέφαλο του 1833, προκαλώντας μια μακρά περίοδο εκκλησιαστικής κρίσης και σχίσματος με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, η οποία διευθετήθηκε μόλις το 1850 με την έκδοση του Πατριαρχικού Τόμου.
Γενικώς, η πολιτική του Ιωάννη Καποδίστρια απέναντι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο χαρακηριζόταν από **βαθύ σεβασμό στην εκκλησιαστική παράδοση**, **διορατικότητα** και **σεβασμό στην αυτονομία του κράτους**, αποφεύγοντας τις βίαιες ρήξεις που ακολούθησαν μετά τον θάνατό του.
555
Προτεινόμενος Τίτλος
**«Διπλωματία, Πίστη και Εθνική Ανεξαρτησία: Οι Σχέσεις του Ιωάννη Καποδίστρια με το Οικουμενικό Πατριαρχείο (1828–1831)»**
Βιβλιογραφία
* **Καποδίστριας, Ι. Α.** (1841). *Επιστολαί Ιωάννου Καποδίστρια, Κυβερνήτου της Ελλάδος: Διπλωματικαί, διοικητικαί και ιδιωτικαί, γραφείσαι από 8 Απριλίου 1827 μέχρις 26 Σεπτεμβρίου 1831* (Τόμος Β΄, Επιστολή της 28ης Μαΐου 1828 προς τον Πατριάρχη Αγαθάγγελο). Αθήνα: Τύποις Κωνσταντίνου Ράλλη.
* **Δεσποτόπουλος, Α. Ι.** (1932). *Αλληλογραφία Ι. Καποδίστρια και Πατριάρχου Αγαθαγγέλου*. Αθήνα.
—
* **Γεδεών, Μ. Ι.** (1934). *Η Εκκλησία της Ελλάδος και ο Ιωάννης Καποδίστριας*. Αθήνα.
* **Κούκκου, Ε. Ε.** (2000). *Ο Ιωάννης Καποδίστριας και η Παιδεία (1803–1831) – Α΄: Η Καποδιστριακή Εκκλησιαστική Πολιτική*. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαδήμα.
* **Μιχαλόπουλος, Φ.** (1948). *Ο Καποδίστριας και η Εκκλησία*. Αθήνα.
* **Μεταλληνός, π. Γ. Δ.** (1989). *Ελλαδικού Αυτοκεφάλου Παραλειπόμενα*. Αθήνα: Εκδόσεις Δόμος.
* **Πρωτοψάλτης, Ε. Γ.** (1977). *Ιωάννης Καποδίστριας: Η ζωή, το έργον και η εποχή του*. Αθήνα: Μορφωτικαί Εκδόσεις / Εταιρεία των Φίλων του Λαού.
* **Στεφανίδης, Β. Κ.** (1959). *Εκκλησιαστική Ιστορία: Απ’ αρχής μέχρι σήμερον*. Αθήνα: Εκδόσεις Αστήρ.
* **Φιδάς, Β. Ι.** (2002). *Εκκλησιαστική Ιστορία της Ελλάδος: Από της Αλώσεως μέχρι σήμερον*. Αθήνα.
