Η πιο γνωστή και εκτενής Πατερική αναφορά στον Άγιο Λογγίνο τον Εκατόνταρχο βρίσκεται στον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, ο οποίος στις Ομιλίες του στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Ομιλία LXXXVIII / 88η) σχολιάζει τη στιγμή της Σταυρώσεως και τη μεταστροφή του Εκατοντάρχου.
Παράλληλα, σημαντική αναφορά υπάρχει και στον Άγιο Γρηγόριο τον Νύσσης (στο Εγκώμιον εις τον Άγιο Μεγαλομάρτυρα Θεόδωρο), καθώς και στα αρχαία Συναξάρια που διασώζουν τον Πατερικό λόγο για τον βίο του.
—
Α’ Από την 88η Ομιλία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος υπογραμμίζει το θαύμα της πίστης του Εκατόνταρχου (Λογγίνου), ο οποίος, αν και ειδωλολάτρης και εκτελεστής των διαταγών, αναγνώρισε την θεότητα του Χριστού τη στιγμή που οι Ιουδαίοι τον περιγελούσαν.
> «Ο δε εκατόνταρχος και οι μετ’ αυτού τηρούντες τον Ιησούν, ιδόντες τον σεισμόν και τα γενόμενα, εφανερώθησαν σφόδρα, λέγοντες· Αληθώς Θεού Υιός ήν ούτος.»
> Ερμηνεία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου:
> «Βλέπεις πώς η κτίση διαμαρτύρεται και τα στοιχεία βοούν, και πώς η πίστη αναστέλλει την απιστία; Ορατά είναι τα γινόμενα, αλλά πνευματικός ο οφθαλμός που τα κατανοεί. Ο εκατόνταρχος, βλέποντας τη γη να σείεται, τα βράχια να σχίζονται και το σκότος να απλώνεται, δεν φοβήθηκε απλώς τη δύναμη της φύσεως, αλλά αναγνώρισε τον Δημιουργό της.
> Όταν οι διδάσκαλοι του Νόμου έβλεπαν τα θαύματα και έλεγαν “δαιμόνιον έχει”, ο ειδωλολάτρης στρατιώτης, βλέποντας τον Εσταυρωμένο να πεθαίνει με κραυγή μεγάλη, ομολόγησε: “Αληθώς, αυτός ήταν Υιός Θεού”. Αυτή είναι η δύναμη του Σταυρού: μεταβάλλει τους διώκτες σε κήρυκες και τους εκτελεστές σε μάρτυρες.»
—
Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης.
Στην πατερική γραμματεία, η μορφή του Αγίου Λογγίνου του Εκατοντάρχου δεν εξετάζεται μόνο μέσα από ομιλίες που φέρουν αποκλειστικά το όνομά του, αλλά κυρίως μέσα από θεολογικές αναφορές στη μεταστροφή του κατά τη Σταύρωση, καθώς και μέσα από τη σύνδεση της πατρίδας του (Καππαδοκία) με άλλους μεγάλους Αγίους της περιοχής.
Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης επίσης, αναφέρεται με τον Άγιο Λογγίνο με δύο τρόπους:
1. Η θεολογική αναφορά στη Σταύρωση (Εις την Αγίαν και Μεγάλην Παρασκευήν)
Στον λόγο του για τα Πάθη και τη Σταύρωση του Κυρίου, ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης σχολιάζει το υπερφυσικό γεγονός της ομολογίας του Ρωμαίου στρατιώτη κάτω από τον Σταυρό:
> Ο Άγιος Γρηγόριος τονίζει ότι ο Εκατόνταρχος (Λογγίνος) αντιπροσωπεύει την έλευση των εθνικών (ειδωλολατρών) στην Πίστη. Ενώ ο λαός που είδε αναρίθμητα θαύματα ζητούσε την καταδίκη του Ιησού, ο αλλόφυλος αξιωματικός, βλέποντας τον τρόπο που πεθαίνει ο Χριστός και τα σημεία της φύσεως, «βλέπει» με τα μάτια της ψυχής τη Θεότητα.
> «Ο Σταυρός γίνεται η ζυγαριά της πίστεως: από τη μία πλευρά η τύφλωση εκείνων που είχαν τον Νόμο, και από την άλλη η ξαφνική έλλαμψη του στρατιώτη που, βλέποντας τη φθορά του σώματος, ομολογεί τον Αφθαρτο Δημιουργό.»
—
2. Η τοπική παράδοση της Καππαδοκίας & ο Ναός του Αγίου Λογγίνου
Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης (μαζί με τον αδελφό του, Μέγα Βασίλειο) έζησε στην Καππαδοκία, η οποία κατά την παράδοση ήταν η πατρίδα του Αγίου Λογγίνου. Στις Επιστολές του και στα αγιολογικά του κείμενα για τους μάρτυρες της περιοχής (όπως το Εγκώμιον εις τους Αγίους Τεσσαράκοντα Μάρτυρες και το Εγκώμιον εις τον Μέγαν Μάρτυρα Θεόδωρον), ο Γρηγόριος αναφέρεται συχνά στις «στρατιωτικές ρίζες της Καππαδοκικής Αγιότητας».
Ο Άγιος Λογγίνος θεωρείτο από τον Γρηγόριο και την τοπική εκκλησία ως ο «πρωτότοκος Μάρτυρας της Καππαδοκίας», καθώς ήταν ο πρώτος Καππαδόκης που πίστεψε στον Χριστό και επέστρεψε στον τόπο του για να κηρύξει το Ευαγγέλιο και να μαρτυρήσει.
—
Για τον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης, η περίπτωση του Αγίου Λογγίνου υπογραμμίζει δύο θεμελιώδεις αλήθειες:
Η Θεία Χάρις δεν περιορίζεται από καταγωγή ή επάγγελμα: Ένας ειδωλολάτρης Ρωμαίος στρατιώτης μπορεί να γίνει πρώτος ομολογητής της Αναστάσεως.
Η δύναμη της Αλήθειας! Ο Λογγίνος προτίμησε να χάσει το στρατιωτικό του αξίωμα, τον πλούτο (αρνούμενος τα αργύρια των Ιουδαίων) και τελικά την ίδια του τη ζωή, παρά να αρνηθεί αυτό που είδαν τα μάτια του στον Γολγοθά.
2. Διδάγματα από την Πατερική Παράδοση για τον Άγιο Λογγίνο
Οι Πατέρες της Εκκλησίας στεκόντουσαν ιδιαίτερα στα εξής σημεία του βίου του Αγίου:
Η Μεταστροφή από το Θαύμα: Ο Λογγίνος ήταν ο επικεφαλής της κουστωδίας (της στρατιωτικής φρουράς) στον Γολγοθά. Η στάση του Χριστού επάνω στον Σταυρό και τα υπερφυσικά φαινόμενα (ο σεισμός, το σκότος) άνοιξαν τους πνευματικούς του οφθαλμούς.
Η Άρνηση της Δωροδοκίας: Όταν οι Αρχιερείς προσέφεραν αργύρια στους στρατιώτες για να πούν ότι οι μαθητές έκλεψαν το σώμα του Χριστού, ο Λογγίνος αρνήθηκε να χρηματιστεί και να πει ψέματα.
Η Ομολογία και το Μαρτύριο: Εγκατέλειψε το στρατιωτικό του αξίωμα, επέστρεψε στην πατρίδα του την Καππαδοκία και άρχισε να κηρύττει την Ανάσταση του Χριστού ως Απόστολος. Για τη δράση του αυτή αποκεφαλίστηκε με διαταγή του Τιβερίου, σφραγίζοντας την πίστη του με το αίμα του.
—
3. Απολυτίκιο του Αγίου (από την Υμνολογία της Εκκλησίας)
Η υμνολογία της Εκκλησίας συμπυκνώνει την πατερική θεολογία για τον Άγιο:
> Ήχος γ’
> «Τον του Σταυρού σου τύπον θεασάμενος,
> και τη εγέρσει σου, Σωτήρ, καταυγασθείς,
> Λογγίνος ο εκατόνταρχος,
> Θεού σε Υιόν ανεκήρυξε·
> διο και μάρτυς γενναίος εχρημάτισε,
> και κήρυξ της αληθείας.
> Πρέσβευε Χριστώ τω Θεώ,
> σωθήναι τας ψυχάς ημών.»
