#### Οι μάχες στο ύψωμα 731
Η σχεδίαση και η διεξαγωγή της επιχειρήσεως είχε ανατεθεί στην 11η Ιταλική Στρατιά, η οποία τελούσε υπό τη διοίκηση του Στρατηγού Τζελόζο και είχε υπό τις διαταγές της τα IV, VIII και XXV Σώματα Στρατού.
Από τις τριάντα ιταλικές μεραρχίες που διατίθεντο στην Αλβανία, εμεπλάκησαν σταδιακά έντεκα μεραρχίες στην εαρινή επίθεση, ενώ άλλες δύο μετακινήθηκαν χωρίς να εμπλακούν (οι μεραρχίες Καζάλε και Φιρέντζε). Επιπλέον, συμμετείχαν τάγματα Μελανοχιτώνων και Βερσαλιέρων που δεν ανήκαν οργανικά στις εμπλακείσες Μεραρχίες, καθώς και Λόχοι Αρντίτι.
Στους υπόλοιπους τομείς του μετώπου είχαν διαταχθεί οι υπόλοιπες μεραρχίες σε επιθετικοαμυντικές αποστολές δευτερεύουσας σημασίας, εν αναμονή της εξελίξεως των επιχειρήσεων στον κεντρικό τομέα, όπου κρινόταν η επιχείρηση της εαρινής επιθέσεως.
Η κύρια προσπάθεια των Ιταλών εφαρμόστηκε, όπως αναμενόταν, κατά του Υψώματος 731 και του παρακείμενου Μπρέγκου Ραπίτ, υποτομέα του αποσπάσματος του Συνταγματάρχη Θεμιστοκλή Κετσέα. Σημειώνεται ότι από τις 13 Μαρτίου 1941, λόγω του μεγάλου αριθμού απωλειών και της κόπωσης, η ευθύνη αυτού του υποτομέα ανατέθηκε στο 19ο Σύνταγμα Πεζικού με διοικητή τον Συνταγματάρχη Παναγιώτη Μπαλή. Εδώ χρησιμοποιήθηκαν διαδοχικά από τον εχθρό οι μεραρχίες 38η ΠΟΥΛΙΕ, 47η ΜΠΑΡΙ, 51η ΣΙΕΝΝΑ, 59η ΚΑΛΙΑΡΙ, η 26η Λεγεώνα Μελανοχιτώνων, Λόχοι Αρντίτι και αριθμός αρμάτων μάχης (τέσσερα στις 19 Μαρτίου), όπως εκτίθεται αναλυτικά στις καθημερινές μάχες που δόθηκαν.
Προς την κατεύθυνση της Τρεμπεσίνας χρησιμοποιήθηκε η μεραρχία ΠΙΝΕΡΟΛΟ και προς το ΜΑΛΙ ΣΠΑΝΤΑΡΙΤ η μεραρχία ΚΥΝΗΓΩΝ ΑΛΠΕΩΝ.
Υπό την επήρεια των φαντασιώσεων νίκης του Μουσολίνι και του Επιτελείου, λησμονήθηκε η ενημέρωση της παρακείμενης 9ης Στρατιάς⁴ —η οποία ήταν ταγμένη απέναντι από το Ελληνικό Γ’ Σώμα Στρατού— σχετικά με την επικείμενη επίθεση. Χρειάστηκε να το πράξουν αυτό στις 9 Μαρτίου, ημέρα έναρξης της επιθέσεως, κατόπιν ερωτήματος του Διοικητή της παραπάνω στρατιάς.
Οι Ιταλοί, από την έναρξη μέχρι το τέλος της Εαρινής επιθέσεως, διέθεταν υπεροχή σε δυνάμεις και μέσα. Η αεροπορική τους υπεροχή έφτανε μέχρι την κυριαρχία στον αέρα. Η υπεροχή τους σε μέσα πυρός (πυροβολικό – όλμοι) ήταν μεν συντριπτική, αλλά η ικανότητα των αμυνόμενων για συγκεντρωτική και ευέλικτη χρήση του Πυροβολικού την ανέτρεπε σε πολλές περιπτώσεις.
Η κύρια προσπάθεια του εχθρού στράφηκε εναντίον της 1ης Μεραρχίας, σε ζώνη πλάτους περίπου έξι χιλιομέτρων, η οποία περιορίστηκε και αυτή μετά τις πρώτες ημέρες της επιθέσεως σε ζώνη 2,5 χιλιομέτρων. Την περιοχή αυτή κατείχε το Συγκρότημα του 5ου Συντάγματος Πεζικού (Διοικητής ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Γεωργούλας) και ειδικότερα ο δεξιός υποτομέας, που περιλάμβανε τα υψώματα 731 και Μπρέγκου Ραπίτ, όπου αμυνόταν το υποσυγκρότημα του Συνταγματάρχη Θεμιστοκλή Κετσέα⁵.
### Γενική διάταξη των ιταλικών δυνάμεων στην Αλβανία κατά τον Μάρτιο του 1941⁶
**Η 9η Στρατιά** με τα ΙΙΙ και ΧΧVI Σώματα Στρατού στον βόρειο – βορειοανατολικό τομέα του Μετώπου, από τη λίμνη Αχρίδα μέχρι το όρος Τόμορος, με τις μεραρχίες:
1. 19η Βενέτσια
2. 29η Πιεμόντε (θα τη συναντήσουμε και στον κεντρικό τομέα)
3. 36η Φόρλι
4. 48η Τάρρο
5. 49η Πάρμα
6. 53η Αρέτζο
7. 2η Αλπινιστών Τριεντίνα
**Η 11η Στρατιά** με τα IV, VIII, XXV⁷ Σώματα Στρατού στον κεντρικό και δυτικό τομέα του Μετώπου, από το όρος Τόμορος μέχρι τη θάλασσα, περιλαμβάνοντας τις μεραρχίες:
1. 21η Σφορτσέσκα
2. 6η Κούνεο
3. Λύκοι της Τοσκάνης
4. 22α Κυνηγοί Άλπεων
5. 24η Πινερόλο
6. 38η Πούλιε
7. 47η Μπάρι
8. 51η Σιέννα
9. 59η Κάλιαρι
10. 1η Αλπινιστών Τορινέζι
11. 3η Αλπινιστών Τζούλια
12. 5η Αλπινιστών Πουστέρια
13. 11η Μπρένερο
14. 16η Πιστόγια
15. 23η Φερράρα
16. 33η Άκουϊ
17. 37η Μοντένα
18. 56η Καζάλε
19. 4η Αλπινιστών Κουνεένσε
20. 13η Κενταύρων (τεθωρακισμένη)
21. 58η Λενιάνο
22. Φιρέντζε
Επιπλέον των παραπάνω, διέθετε συντάγματα Βερσαλιέρων και τάγματα Αλπινιστών, Μελανοχιτώνων και λόχους Αρντίτι⁸.
Από τις αρχές Μαρτίου 1941 (στις 2 Μαρτίου επισήμως), όταν τα γερμανικά στρατεύματα διέσχισαν τον Δούναβη και εισήλθαν στη Βουλγαρία⁹, η Ελλάδα, για την κάλυψη των αναγκών άμυνας των βορείων συνόρων της, διέθετε στο θέατρο επιχειρήσεων της Αλβανίας 15 μεραρχίες —εκ των οποίων μία ιππικού— (τις Ι, ΙΙ, ΙΙΙ, IV, V, VI, VIII, IX, X, XI, XIII, XV, XVI, XVII Πεζικού, τη μεραρχία Ιππικού και την 21η Ταξιαρχία Πεζικού)¹⁰, καθώς και 6 μεραρχίες συν 2 ταξιαρχίες από τη Φλώρινα μέχρι την Αλεξανδρούπολη για το Θεατρο Επιχειρήσεων Μακεδονίας – Θράκης (τις VII, XII, XIV, XVIII, XIX Μηχανοκίνητη, τη 20ή και τις ταξιαρχίες Νέστου και Έβρου)¹¹.
Απέναντι από τις ελληνικές δυνάμεις του Θ.Ε. (Θεάτρου Επιχειρήσεων) Αλβανίας, οι Ιταλοί διέθεταν 30 μεραρχίες¹². Από αυτές ενέπλεξαν στην εαρινή τους επίθεση 11 μεραρχίες, όπως σημειώνεται στην αρχή του κεφαλαίου.
Οι ιταλικές δυνάμεις κατείχαν ισχυρά τις περιοχές του Τεπελενίου και των υψωμάτων Γκλαβών και έφραζαν τις κατευθύνσεις ενεργειών προς τον Αυλώνα. Οι ισχυρά κατεχόμενες από αυτούς περιοχές είχαν οργανωθεί καλά και αποτέλεσαν βάσεις εξόρμησης των σχηματισμών κατά την Εαρινή Επίθεση.
Το δικό μας Β’ Σώμα Στρατού διέθετε τις V, I, XV Μεραρχίες Πεζικού, διαταγμένες πάνω στην Τρεμπεσίνα, στα υψώματα Κιάφε Λούζιτ, 731, 717, Μπρέγκου Ραπίτ, στα υψώματα Μπούμπεσι και Γαρονίν· τη XVII Μεραρχία Πεζικού πάνω στο Σεντέλι· τη XI Μεραρχία Πεζικού στο δεξιό της διατάξεως στην περιοχή Μάλι Σπαντάριτ· και το μεγαλύτερο μέρος της VI Μεραρχίας Πεζικού ως εφεδρεία. Κατά την εξέλιξη των επιχειρήσεων διατέθηκαν και τμήματα της IV Μεραρχίας Πεζικού¹⁴.
Νωρίς το πρωί της 9ης Μαρτίου 1941, ο Μουσολίνι ανέβηκε στο παρατηρητήριο του VIIΙ Σώματος Στρατού στο Κόμαριτ (10 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Μπούμπεσι), απ’ όπου παρακολούθησε τον καταιγισμό πυρός τετρακοσίων στομίων πυροβόλων, περισσότερων στομίων όλμων και τις εφορμήσεις περισσότερων από τριακοσίων αεροσκαφών σε αλλεπάλληλα κύματα, τα οποία άφηναν το φορτίο των βομβών τους στις κεφαλές των αμυνόμενων Ελλήνων.
Εκείνες τις στιγμές, ο Μουσολίνι είχε συγκεντρώσει την αυτοκρατορία του και την κατηύθυνε ως συμπαγή χαλύβδινη μάζα κατά των μαχητών της 1ης Μεραρχίας του Βραχνού, οι οποίοι, παρά τον καταιγισμό πυρός, δεν έσκυβαν το κεφάλι. Αντίθετα, οι υπερασπιστές του ελληνικού εδάφους αντιστέκονταν και κατέρριπταν εχθρικά αεροσκάφη.
Από τις πλαγιές των υψωμάτων προς τις οποίες κατευθύνονταν οι επιθέσεις —και οι οποίες ανασκάπτονταν και φλέγονταν από τα εχθρικά πυρά— οι μαχητές αποσύρθηκαν στις πίσω πλαγιές, στις μικρές σπηλιές και στις «αλεπούδες» (μικρά ορύγματα) που είχαν κατασκευάσει με την «ηρωική» σκαπάνη. Εκεί περίμεναν το κάλεσμα των ελάχιστων παρατηρητών, για να σπεύσουν στις μπροστινές πλαγιές όταν τα επιτιθέμενα εχθρικά τμήματα θα βρίσκονταν σε απόσταση δραστικής βολής των πολυβόλων και θα προετοιμάζονταν για την εκδήλωση της εφόδου τους.
Ο Στρατηγός Βασίλειος Βραχνός, κατά ευτυχή συγκυρία, ήταν ο สτρατηγός που είχε αντιμετωπίσει τους Ιταλούς στην Πίνδο τον Οκτώβριο – Νοέμβριο του 1940¹⁶. Οι συνταγματάρχες Νικόλαος Γεωργούλας, Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, Θεμιστοκλής Κετσέας, Παναγιώτης Μπαλής, οι ταγματάρχες Δημήτριος Κασλάς, Σπυρίδων Χειμαριώτης, Εμμανουήλ Τζανετής, Κωνσταντίνος Περράκης, ο λοχαγός Παναγιώτης Κουτρίδης και άλλοι, οι οποίοι εμπλάκηκαν στο θρυλικό ύψωμα 731 και τα παρακείμενα σε αυτό κατά τη διάρκεια της τιτανομαχίας του Μαρτίου, ήταν πολεμιστές απαράμιλλου σθένους και επιδόσεων.
Έφτασαν στα υψώματα, στα οποία εκείνες τις ημέρες δεχόντουσαν την ιταλική επίθεση, ύστερα από σκληρούς και αιματηρούς αγώνες. Με ήρεμη αυτοπεποίθηση ανέλυσαν και ανέμεναν τις ενέργειες του αντιπάλου.
Ο Στρατηγός Βραχνός βρισκόταν και αυτός από το πρώτο φως της 9ης Μαρτίου 1941 στο παρατηρητήριό του. Παρακολουθούσε τον καταιγισμό των εχθρικών πυρών και την εξέλιξη της επιθέσεως και αποφάνθηκε: *«Εφόσον υπάρχουν ζωντανοί Έλληνες που χειρίζονται τα πολυβόλα, η τοποθεσία δεν θα πέσει»*.
Ο Συνταγματάρχης Θεμιστοκλής Κετσέας, διοικητής του υποτομέα των υψωμάτων 731 και Μπρέγκου Ραπίτ, κατά των οποίων ο εχθρός κατηύθυνε τη χαλύβδινη και καυτή σφύρα του, διέταξε: *«Κρατήστε τις θέσεις σας μέχρι εσχάτων»*.
Ο Ταγματάρχης Δημήτριος Κασλάς, διοικητής του ΙΙ/5ου Τάγματος, το οποίο αμυνόταν στο ύψωμα 731 με προωθημένη διμοιρία του 5ου Λόχου στο ύψωμα 717, έδωσε την απάντηση: *«Δεν θα περάσουν»*. Αυτές τις λέξεις ενκολπώθηκαν όλοι οι μαχητές καθ’ όλες τις ημέρες διεξαγωγής εκείνου του επικού αγώνα. Το ίδιο πνεύμα επικρατεί και στο παραπλεύρως, στο ύψωμα 717, ΙΙΙ/5 Τάγμα υπό τον Ταγματάρχη Σπυρίδωνα Χειμαριώτη, καθώς και σε όλες τις μονάδες της 1ης Μεραρχίας που δέχτηκαν την κύρια επίθεση.
Στο σημείο αυτό, ας αφήσουμε τον Ταγματάρχη Κασλά να μας ιστορήσει τα γεγονότα εκείνης της πρώτης, μακράς ημέρας του Μαρτίου.
### 9η Μαρτίου: Έναρξη της Ιταλικής Επιθέσεως
> «Στις 06:30 άρχισε τρομακτικό και καταιγιστικό πυρ του εχθρικού πυροβολικού και των όλμων. 400 πυροβόλα κάθε διαμετρήματος ξερνούσαν φωτιά και σίδερο σε ολόκληρο το Μέτωπο της 1ης Μεραρχίας, σε όλο το πλάτος και βάθος. Η πρώτη ομοβροντία μιας πυροβολαρχίας βαρέως πυροβολικού ρίφθηκε ακριβώς στις 06:30 στο ύψωμα 731, όπου βρισκόταν ο σταθμός διοικήσεώς μου. Ήταν το σύνθημα έναρξης της βολής.
> Οι ημιονηγοί με τα μουλάρια τους, που είχαν έρθει εκείνη τη στιγμή με εφόδια, ο σύνδεσμος του Τάγματος λοχίας Παπαθανασίου, ένας μόνιμος Ανθυπολοχαγός του Ι/51 Τάγματος, ο οποίος μετά την αντικατάσταση του Τάγματος παρέμεινε οικειοθελώς για να φύγει το πρωί, διαμελίστηκαν. Τραυματίστηκε και ο επιτελής του Τάγματος έφεδρος υπολοχαγός Κυριακού. Το δικό μου αδιάβροχο το τρύπησαν πολλά θραύσματα οβίδων.
> Ο βομβαρδισμός συνεχίζεται με αυξανόμενη ένταση. Σμήνη αεροπλάνων ρίχνουν συνεχώς τα φορτία τους στα υψώματα 731 και 717. Το ύψωμα 731, όπου βρισκόταν το Τάγμα μου, σείεται συνεχώς. Σκόνη, φωτιά και καπνός· η ατμόσφαιρα είναι βαριά, δύσκολα αναπνέει κανείς από τα αέρια των εκρήξεων· κόλαση πυρός, μας περιβάλλουν οι καπνοί και οι φλόγες, δεν μπορούμε να διακρίνουμε τι γίνεται σε απόσταση 10 μέτρων.
> Το ύψωμα 731 ήταν δασωμένο με δέντρα ύψους 4-5 μέτρων. Μέσα σε δύο ώρες έμεινε γυμνό. Τα συρματοπλέγματά μας καταστράφηκαν, τα χαρακώματα ισοπεδώθηκαν, οι στρατιώτες καλύπτονται στις τρύπες των οβίδων και αγωνίζονται απεγνωσμένα να επανορθώσουν τις ζημιές, ιδίως να προστατεύσουν από την καταστροφή τα πολυβόλα και τα οπλοπολυβόλα, τα οποία άρχισαν να μου στέλνουν στον σταθμό διοικήσεώς μου ως άχρηστα.
> Διέταξα αμέσως να αποσυρθούν όλα από τις θέσεις μάχης και να καλυφθούν με κουβέρτες, για να τα προφυλάξουν από τις πέτρες και τα χώματα που σηκώνονταν από τις εκρήξεις. Έτσι τα έσωσα, αλλιώς θα έμενα χωρίς αυτόματα όπλα κατά την έναρξη της επιθέσεως. Τα δύο πυροβόλα των 6,5 που υπήρχαν στο ύψωμα 731 και ο αντιαρματικός ουλαμός των 37 καταστράφηκαν.
> Η τηλεφωνική σύνδεση του Τάγματος διακόπηκε, όλα τα σύρματα καταστράφηκαν, καθώς και ο οπτικός σταθμός του Τάγματος. Όλοι οι άνδρες της ομάδας συνδέσμων του Τάγματος, στην προσπάθειά τους να αποκαταστήσουν την τηλεφωνική επικοινωνία, σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν.
> Γύρω στις 07:30 κατάφερα να επικοινωνήσω τηλεφωνικά για λίγα λεπτά με τον Συνταγματάρχη Κετσέα, καθώς και με τον Διοικητή του Συγκροτήματος Συνταγματάρχη Ν. Γεωργούλα, οι οποίοι αγωνιούσαν να πληροφορηθούν την κατάστασή μας. Με ρώτησαν αν οι άνδρες του Τάγματος κρατούν τις θέσεις τους· τους απάντησα ότι οι λόχοι βρίσκονταν στις θέσεις τους. Πόσοι όμως από τους άνδρες τους είναι ζωντανοί δεν γνωρίζω.
> Μου διαβίβασε την εξής διαταγή: *«Στις θέσεις σας θα αμυνθείτε μέχρι εσχάτων, η Πατρίδα, η ανώτατη διοίκηση απαιτεί να κρατήσετε ψηλά την τιμή των όπλων»*. Του απάντησα: *«Ό,τι και αν συμβεί δεν θα εγκαταλείψουμε το ύψωμα 731 και έχω την πεποίθηση ότι δεν θα περάσουν οι Ιταλοί»*. Έκτοτε η τηλεφωνική επικοινωνία διακόπηκε μέχρι το βράδυ.
> Γύρω στις 8 η ώρα το πυροβολικό του εχθρού άρχισε να επιμηκύνει τη βολή του στα μετόπισθεν του Τάγματος και στις 8:30 σταμάτησε τη βολή του στα υψώματα 731 και 717. Ήταν φανερό πλέον ότι θα άρχιζε η επίθεση των Ιταλών, ενώ το πυροβολικό έβαλλε δραστικά στο Μπαλαμπάν, στο Πάβαρι και στο Ροντέν, όπου βρίσκονταν οι σταθμοί διοικήσεως.
> Διέταξα τους Λόχους να ετοιμάσουν τα αυτόματα και να μη βάλλουν από μεγάλες αποστάσεις, παρά μόνο όταν οι Ιταλοί θα έφταναν σε ορισμένα σημεία του εδάφους, που είχαν υποδειχθεί επί τόπου, σε απόσταση περίπου 200 μέτρων.
> Ύστερα από δίωρη προπαρασκευή του Πυροβολικού, των όλμων και των αεροπλάνων, οι Ιταλοί εξαπέλυσαν επίθεση εναντίον των θέσεων του υψώματος 731 που κατείχε το Τάγμα μου και της δεξιάς τοποθεσίας Μπρέγκου-Ραπίτ (ύψωμα 717), όπου βρισκόταν το ΙΙΙ Τάγμα.
> Πίστευαν, όπως με πληροφόρησε ο Ιταλός Ταγματάρχης που συνελήφθη στις 11 Μαρτίου, ότι δεν θα υπήρχε ψυχή ζωντανή στο ύψωμα 731 και στο ύψωμα 717, ύστερα από την τρομακτική προπαρασκευή του Πυροβολικού και της Αεροπορίας.
> Στον Τομέα του Τάγματος (ύψωμα 731) επιτιθόταν η Μεραρχία «Πούλιε», με α’ κλιμάκιο το 71ο Σύνταγμα. Δύο Τάγματα του 72ου Συντάγματος βρίσκονταν στη βάση εξόρμησης του Μοναστέρο, καθώς και τα 152ο και 155ο Τάγματα Μελανοχιτώνων.
> Η διάταξη επιθέσεως των Ιταλών ήταν διαδοχικά Τάγματα· δηλαδή το 71ο Σύνταγμα είχε τα Τάγματά του το ένα πίσω από το άλλο, τρία συνολικά Τάγματα, διότι το έδαφος όπου θα κινούνταν ήταν πολύ στενό και δεν υπήρχε χώρος για μεγαλύτερη ανάπτυξη. Κατεύθυνση επιθέσεως του 72ου Συντάγματος²¹ ήταν το ύψωμα 731, όπου βρισκόταν ο 5ος Λόχος (μείον μίας Διμοιρίας του, η οποία βρίσκονταν περίπου 700 μέτρα μπροστά του).
> Στο μέτωπο του αριστερού Λόχου, εκτός από τη βολή του Πυροβολικού, δεν κινήθηκαν τμήματα. Είναι καταφανές το βάρος της πίεσης που θα δεχόταν ένας Λόχος, ο οποίος είχε απομείνει ο μισός από τις απώλειες, και ο διοικητής του, έφεδρος Υπολοχαγός Β. Αμβροσίου, ήταν τραυματισμένος —τον διέταξα να παραμείνει στη διοίκηση του Λόχου μέχρι το βράδυ.
> Στις 08:30 άρχισαν να κινούνται οι Ιταλοί προς την κατεύθυνση του υψώματος 731, όπου βρισκόταν ο 5ος Λόχος. Μπροστά από τον 5ο Λόχο βρίσκονταν μία Διμοιρία του, υπό τον έφεδρο Ανθυπολοχαγό Σχίζα, σε απόσταση 700 μέτρων. Με την έναρξη της προπαρασκευής του Πυροβολικού αποκόπηκε και δεν μπόρεσε να συμπτυχθεί στη γραμμή αντιστάσεως. Με την έναρξη της κίνησης του ιταλικού Συντάγματος βρίσκεται κυκλωμένη, αγωνίζεται στις θέσεις που κατέχει, προκαλεί σοβαρές απώλειες στους Ιταλούς, τους καθυστερεί στην προέλασή τους και, εν τέλει, αφού εξαντλήθηκαν τα πυρομαχικά της και κυκλώθηκε από όλες τις πλευρές, υποκύπτει. Η εναπομείνασα δύναμη από 12 οπλίτες μαζί με τον Ανθυπολοχαγό Σχίζα συλλαμβάνονται αιχμάλωτοι.
> Οι Ιταλοί προχωρούν στο αντέρεισμα 717 προς το ύψωμα 731. Το πυροβολικό μας βάλλει αδιάκοπα κατά των κινούμενων τμημάτων, τους εξαρθρώνει και τους καθηλώνει. Τα δικά μας πυροβόλα που μας υποστηρίζουν ανέρχονται σε περίπου 40. Οι Ιταλοί ωθούνται συνεχώς από τα τμήματα που κινούνται πίσω τους, ο όγκος των οποίων τους ενισχύει ηθικά. Χρησιμοποιούν μικρές φάλαγγες κατ’ άνδρα. Έφτασαν ήδη σε απόσταση 200 μέτρων από τη γραμμή αντιστάσεώς μας· άρχισαν αμέσως τα πολυβόλα και τα οπλοπολυβόλα να τους θερίζουν. Οι Ιταλοί αιφνιδιάζονται, δεν περίμεναν να υπάρχουν αντιστάσεις στο ύψωμα 731, η προέλαση σταματά και καθηλώνονται στο έδαφος. Οι φωνές των αξιωματικών ακούγονται, *«αβάντι»*, με δυσκολία όμως τους μετακινούν.
> Γύρω στις 09:30, οι Ιταλοί, χρησιμοποιώντας τις βαθιές γραμμές δεξιά του 5ου Λόχου, πλησιάζουν επικίνδυνα και προσεγγίζουν τα καταστραμμένα συρματοπλέγματα· αρχίζει πλέον ο αγώνας με τη χειροβομβίδα. Οι Ιταλοί δοκιμάζουν με τρόμο τις φωνές και τα καταστροφικά αποτελέσματα των αμυντικών μας χειροβομβίδων. Ο Λοχαγός μου αναφέρει, μέσω συνδέσμου, απώλειες σε έμψυχο και άψυχο υλικό και εξάντληση χειροβομβίδων. Το Τάγμα δεν έχει αποθέματα εκτός από ιταλικές χειροβομβίδες.
> Στα δεξιά του Λόχου ο αγώνας διεξάγεται πλέον μέσα στα χαρακώματα· οι Ιταλοί μπήκαν μέσα σε αυτά. Ο αριστερός Λόχος δεν δέχεται καμία πίεση· όλο το βάρος του 72ου ιταλικού Συντάγματος πέφτει στον 5ο Λόχο. Η στιγμή ήταν κρίσιμη. Διέθετα ακόμη τον 7ο Λόχο ως εφεδρεία. Δεν μπορούσα να επικοινωνήσω ούτε με τον διοικητή του υποτομέα Συνταγματάρχη Θ. Κετσέα ούτε και με το δεξιά μου ΙΙΙ Τάγμα.
> Αποφασίζω να ενεργήσω άμεση αντεπίθεση με τον 7ο Λόχο. Επειδή όμως έτσι θα στερούμουν την εφεδρεία, αλλά ούτε και το αποτέλεσμα της αντεπίθεσης γνώριζα —διότι μοιραία ο 7ος Λόχος θα εντασσόταν στη γραμμή αντιστάσεως— στέλνω σύνδεσμο στο Σπί-Καμαράτε όπου βρισκόταν το Ι/5 Τάγμα (εφεδρεία του υποτομέα), του γνωστοποιώ την επικρατούσα κατάσταση και ζητώ να θέσει αμέσως στη διάθεσή μου ως εφεδρεία έναν λόχο με μία Διμοιρία πολυβόλων. Η δύναμη αυτή μου στάλθηκε αμέσως με ιδία πρωτοβουλία του Ταγματάρχη Περράκη, διότι και αυτός δεν μπορούσε να συνδεθεί με τον υποτομέα για να ζητήσει διαταγές.
> Ο 7ος Λόχος που προοριζόταν για την αντεπίθεση λαμβάνει τη διάταξή του, αναπτύσσεται και κατευθύνεται προς τον 5ο Λόχο. Μέσα στην αγωνιώδη ατμόσφαιρα όπου διεξαγόταν η πάλη, ακούστηκε ο ήχος της σάλπιγγας *«προχωρείτε»* και οι φωνές του επιτιθέμενου Λόχου *«αέρα»*· ήταν οι γνώριμες φωνές που ηλεκτρίζουν και κινούν αμέσως τους πάντες προς τα εμπρός.
> Έντρομοι οι Ιταλοί ακούν τις σάλπιγγες και τις φωνές και μπροστά στην αποφασιστικότητα και τη γενναιότητα των μαχητών μας δεν αντέχουν· τρέπονται σε φυγή οι πρώτοι, οι οποίοι παρασύρουν τους επόμενους, και οι στρατιώτες μας όρθιοι τους καταδιώκουν με τις χειροβομβίδες. Ολόκληρο το 72ο Σύνταγμα των Ιταλών τρέπεται σε άτακτη φυγή· τους καταδιώκει κατά πόδας μια χούφτα μαχητών με σάλπιγγες και φωνές. Εγκαταλείπουν τον βαρέα οπλισμό τους για να σωθούν. Το πεδίο της μάχης είναι γεμάτο από πτώματα και τραυματίες Ιταλούς.
> Παραδόξως, το πυροβολικό των Ιταλών σίγησε κατά την ώρα αυτής της αντεπίθεσης —ίσως να νόμιζαν ότι καταλήφθηκε το ύψωμα 731. Οι Ιταλοί αποσύρονται στη βάση εξόρμησης του Μοναστέρο. Η πρώτη επίθεση συντρίφθηκε.
> Το μεσημέρι οι Ιταλοί προσπαθούν να επαναλάβουν την επίθεσή τους, αλλά μόλις αναπτύσσονται καθηλώνονται και διασκορπίζονται από το πυροβολικό και τα πολυβόλα μας.
> Το απόγευμα, κι ενώ μέχρι εκείνη τη στιγμή τα εχθρικά πυρά είχαν αραιώσει, ξεσπά νέα επίθεση μετά από σφοδρό βομβαρδισμό σε ολόκληρο τον τομέα της 1ης Μεραρχίας, και το έδαφος ανασκάπτεται πάλι από το πυροβολικό και τις βόμβες των αεροπλάνων. Οι στρατιώτες περιμένουν να πλησιάσουν τα εχθρικά τμήματα Πεζικού, τα παραλαμβάνουν με τα αυτόματα και τα αποδεκατίζουν με επιτυχείς ριπές. Όταν ο εχθρός χρησιμοποιεί τις βαθιές γραμμές και πλησιάζει τα χαρακώματα, επιτίθενται με τις χειροβομβίδες και τη λόγχη.
> Και η απογευματινή επίθεση αποτυγχάνει, και οι πλαγιές γεμίζουν με πτώματα Ιταλών.
> Οι Ιταλοί όμως δεν παραιτούνται· δοκιμάζουν για μία ακόμη φορά πριν νυχτώσει να διασπάσουν τις γραμμές μας στο ύψωμα 731, και η προσπάθεια αυτή αποκρούεται με σοβαρότατες απώλειες.
> Οι απώλειες του εχθρού κατά την 1η ημέρα της επιθέσεώς του ανήλθαν στο 30%, όπως μας γνωστοποίησε ο Ιταλός Ταγματάρχης, διοικητής του Ι/72 Τάγματος που είχε λάβει μέρος στην επίθεση, ο οποίος συνελήφθη στις 11 Μαρτίου.
> Ο 7ος Λόχος που ενήργησε την αντεπίθεση εντάσσεται στη γραμμή αντιστάσεως μεταξύ του 5ου και του 10ου Λόχου.
> Το βράδυ επιτεύχθηκε τηλεφωνικά σύνδεση με τον Συνταγματάρχη Κετσέα. Ζήτησα την κάλυψη του αριστερού μου πλευρού με την υπόλοιπη δύναμη του Ι/51 Τάγματος —διότι υπήρχε εκτεταμένο έδαφος μέσω του οποίου ο εχθρός μπορούσε να ενεργήσει ελιγμό και να κυκλώσει το Τάγμα στο ύψωμα 731, πράγμα που επιχείρησε τις επόμενες ημέρες— την ενίσχυση του 5ου Λόχου μου με δύο διμοιρίες από το Ι/51 Τάγμα (διότι ο Λόχος αυτός είχε αποδεκατιστεί), καθώς και την αποστολή άφθονων αμυντικών χειροβομβίδων και σκαπανικών εργαλείων.
> Η ίδια κατάσταση επικράτησε και στο δεξιά μου Τάγμα Χειμαριώτη (ύψωμα 717), όπου επιτιθόταν το 63ο Σύνταγμα Ιταλών, το οποίο και αποκρούστηκε.
> Η νύχτα μας βρίσκει όλους εξαντλημένους σωματικά. Είμαστε όλη την ημέρα νηστικοί. Εντούτοις κανείς δεν θέλει να φάει, έχουμε άφθονο κονιάκ. Οι λόχοι δεν ζητούν ψωμί, αλλά χειροβομβίδες και σκαπανικά εργαλεία. Καθ’ όλη τη νύχτα οι ημιονηγοί του Τάγματος, αυτοί οι αφανείς ήρωες, πηγαινοέρχονταν στον σταθμό ανεφοδιασμού για να μας φέρουν εκατοντάδες φορτία χειροβομβίδων, πυρομαχικών και λοιπών εφοδίων».
Εδώ τελειώνει η διήγηση του Ταγματάρχη Κασλά για την πρώτη ημέρα της μάχης.
Ο Γεώργιος Τάκος από την Καλαμπάκα, στρατιώτης πολεμιστής, με τη μεγαλειώδη απλότητα και τον αυθορμητισμό του, δίνει μερικές ακόμη συγκλονιστικές σκηνές που εξελίχθηκαν πριν και κατά τη διεξαγωγή της μάχης στο 731²²:
> «… Στις 25 Ιανουαρίου 1941 ανεβήκαμε στην Τρεμπεσίνα. Μας έφεραν τομάρια πρόβεια ακούρευτα. Τα φορέσαμε για να μην παγώσουμε. Στις 10 Φεβρουαρίου 1941 πήγαμε στο 731. Έναν μήνα ασχολούμασταν με χαρακώματα και καταφύγια. Δουλεύαμε τη νύχτα, γιατί την ημέρα μας χτυπούσαν. Το ύψωμα 731 ονομάστηκε Γολγοθάς.
> Στις 9 Μαρτίου άρχισε η επίθεση των Ιταλών… τους αποκρούσαμε… και πάλι τους αποκρούσαμε…. Μόλις βράδιασε μαζευτήκαμε εμείς που μείναμε. Ψάξαμε τους σκοτωμένους Ιταλούς και βρήκαμε ψωμί, κονσέρβες και φάγαμε. Μετά αρχίσαμε να φτιάχνουμε τα πολυβολεία που είχαν χαλάσει. Σ’ αυτή τη μάχη, μείναμε από την ομάδα μας τρία άτομα: Ο Χρήστος Πουλιάρας από τους Σοφάδες, ο Αθανάσιος Καραμπέρης από το χωριό Σπαθάδες κι εγώ, ο Γεώργιος Τάκος.
> Τραυματίστηκα στις 4 η ώρα το απόγευμα της 10ης Μαρτίου και στις 10 το βράδυ έφτασα στο ορεινό χειρουργείο. 1.400 τραυματίες πέρασαν στις 9 και 10 Μαρτίου από εκεί, μου είπε ο νοσοκόμος Ηλίας Ζαχαράκης από την Καλαμπάκα. Από τις 28 Οκτωβρίου 1940 μέχρι την ημέρα που τραυματίστηκα και πήγα στο χειρουργείο, στις 10 Μαρτίου 1941, δεν είχα βγάλει τα αρβύλα από τα πόδια μου. Ένας Θεός ξέρει πώς ζήσαμε».
Από το βιβλίο: Το Ύψωμα 731: Μάρτιος – Απρίλιος 1941. του Γεωργίου Μ. Τζουβαλά (Αντιστρατήγου ε.α.).
1η Έκδοση: Εταιρεία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας. Επανέκδοση: Εκδόσεις Πελασγός.
Εκδόθηκε: 2007 (Πρώτη έκδοση – Εταιρεία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας). 2008 & 2012 (Επανεκδόσεις / Σκληρόδετη έκδοση) 2017 (Έκδοση από τις Εκδόσεις Πελασγός)
Η/Υ επιμέλεια Σοφίας Μερκούρη.
