**Στο 731 από 9 έως και 11 Μαρτίου.**
«Κατά τις 10 το πρωί βγήκα από το όρυγμα που είχα σκάψει και ξεκίνησα να βρω τον Ταγματάρχη Κασλά Δημήτριο, του οποίου ήμουν όλο τον καιρό σύνδεσμος του Λόχου Τάγματος. Με αυτό που αντίκρισα πάγωσα. Τα δέντρα είχαν κοπεί όλα και η γη ήταν όλο κρατήρες από τις βόμβες.
Πολλοί ήταν σκοτωμένοι, είδα μια χλαίνη και το στομάχι του στρατιώτη. Έφυγα τρέχοντας και πήγα στα 500-1.000 μέτρα, βρήκα στη σκηνή τον Κασλά. Η γίδα του Κασλά είχε γίνει ένα κουβαράκι και έτρεμε διαρκώς. Εγώ κοίταζα τη γίδα και ανέφερα. Τότε ο Κασλάς μου είπε: «Κοίταξε πώς τα ζώα αισθάνονται τη φρίκη του πολέμου». Του ανέφερα την καταστροφή και το σκοτωμό του 731. Τότε ο Ταγματάρχης είπε: «Τώρα ποιοι είναι στο 731;» του απάντησα «οι Έλληνες». Είχαμε μείνει ελάχιστοι. Οι άλλοι ήταν σκοτωμένοι, τραυματισμένοι. Μείναμε εκεί παρά την τρομερή κατάσταση. Εκεί είδα για τελευταία φορά τον Κίμωνα Σπυρόπουλο από την Τρίπολη, τον πλοίαρχο Γιώργο Οικονόμου από τις Κολίνες, τον Στρατή τον Μοιράγια και τον Κώστα Παναγιωτακόπουλο από το Σταυροδρόμι. Το απόγευμα της 11ης Μαρτίου μας αντικατέστησε το 19ο Σύνταγμα Πεζικού. Όταν σταματήσαμε στο Βινοκάζιτ, από τον λόχο μείναμε 83 (από) δύναμη 204. Ύστερα προσκολληθήκαμε στο 5ο Σύνταγμα Γεωργούλα.
Ο ελληνικός στρατός, επιτιθέμενος διαρκώς νυχθημερόν κατά των Ιταλών, στερούνταν φοβερά τροφίμων και στα χωριά έβρισκε καλαμπόκι που το έψηνε στην καραβάνα και λαχανικά στους κήπους. Η Αλβανία στο κεντρικό μέτωπο δεν είχε δρόμους, παρά μόνο μονοπάτια που λάσπωναν από το συνεχές πέρασμα στρατού, Πυροβολικού κ.λπ.
Δημήτριος Β. Μπόμπος, στρατιώτης 51ου συντάγματος πεζικού, 2ος Λόχος, τάγμα Κασλά».
Υπάρχουν ακόμη πληροφορίες, προερχόμενες από άλλες μαρτυρίες, που συμπληρώνουν το συγκλονιστικό μεγαλείο της πολεμικής σκηνής κατά τη μεγάλη εκείνη ημέρα της 9ης Μαρτίου 1941. Μία από αυτές παρουσιάζουμε παρακάτω: Ο Ταγματάρχης Εμμανουήλ Τζανετής, διοικητής του Ι/51 Τάγματος, το οποίο αντικαταστάθηκε κατά τη νύχτα της 8/9 Μαρτίου από το ΙΙ/5 Τάγμα του Ταγματάρχη Δ. Κασλά, παρέμεινε στην τοποθεσία προκειμένου, υπό το φως της 9ης Μαρτίου, να βοηθήσει στην εξοικείωση του νέου Διοικητή με τη φυσιογνωμία και τις επικρατούσες συνθήκες του πολέμου σε εκείνον τον Γολγοθά που έφερε την επωνυμία ύψωμα 731.
Δίδυμο γενναίων ηγητόρων βρέθηκε έτσι, κατά σύμπτωση ή θεία πρόνοια, στην πλέον κρίσιμη φάση του αγώνα πάνω στο ύψωμα 731. Αμέσως μόλις εκδηλώθηκε η εχθρική επίθεση, ο Ταγματάρχης Τζανετής με μικρή ομάδα εθελοντών μαχητών προωθήθηκε προς το ύψωμα 731, όπου έδωσε σκληρή μάχη, επιβράδυνε την προώθηση των εχθρικών τμημάτων και διέσωσε κάποιους από τους άνδρες της Διμοιρίας του Ανθυπολοχαγού Σχίζα, οι οποίοι, αφού εξάντλησαν τα πυρομαχικά τους και κυκλώθηκαν από υπεράριθμους επιτιθέμενους, είχαν εγκλωβιστεί εκεί.
Έπειτα συμμετείχε στον αγώνα τον οποίο διεξήγαγε καθ’ όλη την ημέρα, ως υπεύθυνος διοικητής της τοποθεσίας, ο Ταγματάρχης Κασλάς. Και οι δύο τέθηκαν επί κεφαλής τμήματος αντεπίθεσης και εξεδίωξαν τους Ιταλούς που προς στιγμήν είχαν ανεβεί στην κορυφή του υψώματος 731.
Άλλο άξιο μνείας σημείο είναι ότι, κατά τη δεύτερη επίθεση των Ιταλών μέσα στην ίδια ημέρα, η προσπάθεια του 71ου Ιταλικού συντάγματος ενισχύθηκε από δύο λόχους Αρντίτι, επί κεφαλής των οποίων ήταν ο ανιψιός του Βασιλιά της Ιταλίας, πρίγκιπας της Πάρμας. Οι λόχοι αυτοί εφόδου πολέμησαν πράγματι με επιμονή και γενναιότητα υπό τον ανιψιό του Βασιλιά, ο οποίος έπεσε στο πεδίο της μάχης μαχόμενος και παροτρύνοντας τους συμπολεμιστές του να προχωρήσουν. Όμως η ιαχή «αέρα» των Ελλήνων κυριάρχησε και κατέβαλε τα “Avanti” των Ιταλών.
Η πρώτη ημέρα της Εαρινής επίθεσης των Ιταλών, Κυριακή 9 Μαρτίου 1941, έκλεισε με περιφανή νίκη των ελληνικών όπλων.
Το διατιθέμενο για την υποστήριξη του υποσυγκροτήματος Θ. Κετσέα πυροβολικό, κατανάλωσε, κατά την πρώτη αυτή ημέρα του αγώνα, 5.618 βλήματα Πυροβολικού.
Ο Ακαδημαϊκός Δ. Κόκκινος, σκιαγραφώντας την πρώτη ημέρα της μάχης πάνω στο ύψωμα 731 στο ιστορικό του σύγγραμμα «Οι δύο πόλεμοι 1940-1941», σελ. 410, την αποτυπώνει με το παρακάτω παραστατικό κείμενο: «Το χαρακτηριστικό της μάχης της ημέρας αυτής ήταν η επίμονη επίθεση εναντίον του 731. Πέντε έως έξι επιθετικές έφοδοι ενεργήθηκαν μέσα στην ημέρα κατά του υψώματος αυτού, κατά του οποίου κυρίως έβαλλε και η ιταλική αεροπορία. Η περιοχή γύρω από το 731 είχε καταστεί τοπίο θανάτου, καταστροφής και θανασίμων προσπαθειών. Νόμιζε κανείς ότι τη μάχη είχε οργανώσει εκατέρωθεν δαιμονικός σκηνοθέτης, για να δώσει την αίσθηση της φρίκης, του δέους, της αιματοχυσίας και του ηρωισμού. Το ιταλικό πυροβολικό και οι όλμοι ανέσκαπταν ολοένα την επιφάνεια του υψώματος, έκαναν να αναπηδούν διαρκώς από αυτό πίδακες από καπνό, φλόγες, χώματα, πέτρες και θραύσματα οβίδων, μέχρι του σημείου να αλλοιώνεται η φυσιογνωμία του εδάφους.
Δινόταν η εντύπωση ότι πάνω σε αυτόν τον φλεγόμενο χώρο τα ελληνικά τμήματα ή είχαν κονιορτοποιηθεί ή είχαν διαλυθεί. Αλλά όταν εφορμούσε για την κατάληψή του το ιταλικό πεζικό, οι ελληνικές δυνάμεις εμφανίζονταν με τις κραυγές «αέρα» που ήταν σαν να έφθαναν από όλη την Ελλάδα, ενισχυόμενες από τους ήχους τόσων εκρήξεων και βολών, και με τις αντεπιθέσεις τους ανάγκαζαν τους Ιταλούς να στρέφονται προς τα πίσω και να βάλλονται, φεύγοντας, από τα νώτα».
Προς τις κατευθύνσεις εκατέρωθεν του υψώματος 731, δηλαδή προς τα υψώματα Τρεμπεσίνας και Μπούμπεσι, όπου επίσης ενέργησαν οι ιταλικές Μεραρχίες, οι επιτιθέμενοι αποκρούστηκαν σχετικά ευκολότερα από ό,τι στο 731, όπου η συγκέντρωση πυρών και δυνάμεων και η επιμονή των επιτιθέμενων τμημάτων ήταν πιο σθεναρή.
Εικόνα της μάχης που διεξήχθη στα υψώματα της Τρεμπεσίνας, αλλά και της προπαρασκευής για τη μάχη, μας δίνει ο Εμμανουήλ Κασιμάτης, τότε λοχίας στην ομάδα διοίκησης του ΙΙ/6 Τάγματος πεζικού, το οποίο κατείχε τα υψώματα της Τρεμπεσίνας από το ύψωμα 731.
«Η κατεύθυνση από Βορρά προς την Τρεμπεσίνα ήταν πιο ορεινή, τραχιά και διακεκομμένη από εκείνη προς τα υψώματα 717, 731 και Μπρέγκου Ραπίτ.
Ο διοικητής του 2ου Τάγματος του 16ου ΣΠ, Ταγματάρχης Τριανταφυλλόπουλος, είχε τοποθετήσει στο πρόσθιο όριο της τοποθεσίας (ΠΟΤ) τους τρεις οργανικούς Λόχους του Τάγματος, ενώ στο ύψωμα 1260, που βρισκόταν πίσω, είχε τοποθετήσει λόχο του 4ου Συντάγματος, που είχε διατεθεί στο τάγμα για ενίσχυσή του.
Παρά το πετρώδες του εδάφους, με τη χρήση σκαπτικών εργαλείων, λοστών, πελέκεων, χειροπρίονων και άλλων μέσων οργανώσαμε τις θέσεις μας και τοποθετήσαμε συρματοπλέγματα μπροστά από αυτές. Η εργασία γινόταν τη νύχτα και κατά τις ώρες που πυκνή ομίχλη μας κάλυπτε από την εχθρική παρατήρηση.
Ο διοικητής του τάγματος επόπτευε προσωπικά την οργάνωση του εδάφους και περιερχόταν διαρκώς τις θέσεις των οπλιτών με τους οποίους συνομιλούσε, άκουγε γνώμες και έδινε οδηγίες. Πρόσφερε τσιγάρο στους καπνίζοντες και κονιάκ από το παγούρι που είχε πάντοτε μαζί του. Συνήθως κατά τις περιοδείες του συνοδευόταν από τον γιατρό του τάγματος, με τον οποίο έκανε συζητήσεις που αποσκοπούσαν στην εξύψωση του φρονήματος των οπλιτών. Έλεγε: «Οι σφαίρες πηγαίνουν σε αυτούς που φοβούνται. Έτσι δεν είναι γιατρέ; Κι αν γρατζουνίσει καμία, έτσι καυτή όπως είναι δεν προκαλεί μόλυνση. Κι αν χάσουμε και λίγο αίμα, σε λίγες ώρες το αναπληρώνουμε, ή δεν είναι όπως τα λέω;» Ο γιατρός, παλικάρι κι αυτός, κατανούσε με χαμόγελο.
Ξημερώνοντας η 9η Μαρτίου άρχισε ένας φοβερός βομβαρδισμός των θέσεών μας καθώς και ολόκληρης της τοποθεσίας. Πυροβολικό, όλμοι και αεροπορία έβαλλαν στέλνοντας φωτιά και σίδερο και σκορπώντας χώματα και πέτρες γύρω και πάνω από τα κεφάλια μας.
Βρέθηκα κοντά στο τηλέφωνο, με το οποίο μιλούσε ο Διοικητής του τάγματος, και τον άκουσα να ζητά αναφορά από τους διοικητές των λόχων. Στον καθένα είχε δώσει συνθηματικό γράμμα της αλφαβήτου. Τη στιγμή που συνομιλούσε με τους διοικητές λόχων και του ανέφεραν ότι προσεγγίζουν προς τις θέσεις τους ιταλικά τμήματα στην πλαγιά του υψώματος 1030, τον κάλεσε ο Διοικητής του συντάγματος, Αντισυνταγματάρχης Ιωάννου Χρήστος, για να ενημερωθεί για την κατάσταση:
-Έρχονται κύριε Σχα στο δεξιό του τομέα μου, ετοιμάζομαι για απόκρουση, συνομιλώ με τους διοικητές λόχων, δεν έχω χρόνο, περισσότερα ζητήστε από το παρατηρητήριό σας.
-Βρε πρόκειται να περάσουν προς τα πίσω; Αυτό θέλω να μου πεις, είπε, λίγο ανήσυχος ο Συνταγματάρχης.
-Μόνο αν πατήσουν πάνω στο πτώμα μου, απάντησε ο Διοικητής του τάγματος.
* Καλά Μπάμπη, καλή επιτυχία. Ό,τι χρειαστείς εδώ είμαι.
Παρεμβαίνει ο Στάθης Τερζόγλου.
Διοικητής: Δύναμη;
Τερζόγλου: Τάγματος εκτιμώ.
Διοικητής: Με τι σχηματισμό;
Τερζόγλου: Σε μικρές φάλαγγες.
Διοικητής: Τόσο το χειρότερο γι’ αυτούς. Όταν πλησιάσουν τη χαράδρα να μου αναφέρεις. Τα πολυβόλα και τα όπλα σου δε θαβάλουν αν δεν φτάσει στη ράχη του υψώματος. Ως τότε μείνετε υπό κάλυψη.
Τερζόγλου: Κύριε Διοικητά πλησιάζουν τη χαράδρα.
Διοικητής: Κύριε Κανατούρη, ανάσχεση «γαλή ένα».
Πριν παρέλθει χρόνος ενός λεπτού, οι οβίδες του φίλιου Πυροβολικού κεντούν το έδαφος που πατούν οι ερχόμενοι για επίθεση Ιταλοί. Κράνη, όπλα, σώματα στροβιλίζονται και πέφτουν στο έδαφος.
Οι Ιταλοί τρέχουν αγεληδόν προς τη ράχη, προς τα πίσω. Φωνές, οιμωγές, εκρήξεις. Τα πολυβόλα κροταλίζουν προς τη ράχη που βρίσκεται πάνω από τη χαράδρα. Κάθε κίνηση σε λίγο νεκρώνεται. Μόνο οιμωγές ακούγονται.
Διοικητής: Τερζόγλου, τι γίνεται στη χαράδρα;
Τερζόγλου: Καπνός, σκόνη και θρήνοι.
(Μετά από λίγο). Κύριε Διοικητά, μερικοί προσπαθούν να ξανακαταλάβουν τις αρχικές θέσεις. Προωθούνται προς τη ράχη.
Διοικητής: Εκτελέστε διαλείπουσες βολές με τα πυροβόλα σε κάθε κίνηση.
Τερζόγλου: (Μετά από πεντάλεπτο). Κύριε Διοικητά. Σιγή τάφου, μόνο λίγοι άνδρες σε μικρές φάλαγγες φεύγουν τρέχοντας προς τα πίσω.
Διοικητής: Κύριε Κανατούρη. Πυρά καταδίωξης. Λίγα βλήματα στη βάση της χαράδρας. Παιδιά φέρτε λίγο κονιάκ.
Διά του τηλεφώνου, η εχθρική επίθεση είχε αποκρουστεί.
Προς το ύψωμα 731, το οποίο φαινόταν πολύ καλά από τις θέσεις μας, ο εχθρός επανελάμβανε τις επιθέσεις του. Ήταν ώρα 11:30 πρωινή. Το ύψωμα φλεγόταν και ο τόπος σειόταν.
Το απόγευμα επαναλήφθηκε μια εχθρική κίνηση προς το ύψωμα 1060 και το ύψωμα Κιάφε – Λουζίτ. Αποκρούστηκαν με συγκεντρώσεις πυρών Πυροβολικού και όλμων.
Μόλις άρχισε να νυχτώνει, έφτασε στο Σταθμό Διοίκησης (ΣΔ) του τάγματός μας ο Ταγματάρχης Παπαδημητρίου Δημήτριος, διοικητής του Ι/16 Τάγματος. Την επομένη έφθασαν και δύο λόχοι του τάγματος αυτού καθώς και δύο διμοιρίες πολυβόλων. Έρχονταν για ενίσχυση του τάγματός μας, με κύρια αποστολή την εκτόξευση αντεπιθέσεων.
Από τις 11 Μαρτίου ο διοικητής του τάγματός μας είχε υπό τις διαταγές του το τάγμα του, συν έναν λόχο με διμοιρία πολυβόλων του 4ου ΣΠ και δύο λόχους με διμοιρίες πολυβόλων του Ι/16 ΤΠ.
«Ε, τώρα βρε παιδιά ας έρθει όλη η στρατιά των φρατέλων να μας επιτεθεί» είπε ο διοικητής μας.
Από την πλευρά των επιτιθέμενων Ιταλών, ο αρχιστράτηγος Καβαλλέρο έδωσε τη δική του εκδοχή για τη διεξαχθείσα μάχη. Από το δημοσιευμένο ημερολόγιό του παραθέτουμε το παρακάτω απόσπασμα.
«9 Μαρτίου. – Άρχισε η ημέτερη αντεπίθεση στην κοιλάδα του Ντέσνιτσα – γράφει ο Καβαλλέρο. Με το πρώτο φως το πυροβολικό των IV, VIII και XXV ΣΣ άνοιξε καταιγισμό πυρός εναντίον των εχθρικών θέσεων, ενώ σμήνη βομβαρδιστικών κάλυπταν με βόμβες τα οχυρωματικά έργα των αντιπάλων. Από τον Οσούμ (Άψος) μέχρι το Κούρβελες, οι θέσεις των Ελλήνων καλύφθηκαν κυριολεκτικά από βροχή πυρός και σιδήρου. Το ίδιο συνέβη και σε άλλους τομείς της 9ης στρατιάς και στον ημέτερο παραλιακό τομέα για παραπλάνηση του εχθρού σχετικά με τα σημεία όπου θα εκδηλωνόταν η κύρια ιταλική επίθεση. Στις 8:30 π.μ. (ώρα Ελλάδος 9:30) τα πρώτα κύματα της επίθεσής μας εξόρμησαν κατά των ελληνικών θέσεων. Ο Ντούτσε παρακολουθούσε αυτοπροσώπως από το παρατηρητήριο του VIII ΣΣ την εκκίνηση των κυμάτων επίθεσης.
Η προέλαση των τμημάτων μας, ταχεία κατ’ αρχάς, προσέκρουσε μετά από λίγο στην πεισματώδη άμυνα του εχθρού, ο οποίος, εκμεταλλευόμενος κάθε πτυχή του εδάφους, προσκολλώνταν πάνω στους γυμνούς βράχους, μαχόμενος με πρωτοφανή αποτελεσματικότητα. Στην περιοχή του VII ΣΣ οι Έλληνες διέθεταν δυνάμεις αριθμητικά σχεδόν ίσες προς τις ημέτερες και η υποστήριξή τους από το Πυροβολικό ήταν αποτελεσματική και συνεχής. Γενικά πρέπει να τονιστεί ότι τα πρόχειρα οχυρωματικά τους έργα είχαν σχεδιαστεί και εκτελεστεί με μεγάλη επιτηδειότητα, με το Μηχανικό τους να έχει εκμεταλλευτεί κάθε στοιχείο για να καταστήσει την παθητική και ενεργητική άμυνα ευκολότερη για το πεζικό.
Στα αριστερά – συνεχίζει ο Ιταλός αρχιστράτηγος – στον τομέα του IV ΣΣ, το 11ο σύνταγμα αλπινιστών έφτασε σχεδόν στην κορυφή του Μάλι Σπαντάριτ, ενώ η μεραρχία «Κυνηγοί των Άλπεων» έφτασε στις βόρειες κλιτύες της κορυφής 931 του ορεινού όγκου Μπρέγκου Λιούλεϊ. Η μεραρχία Πουστερία κατάφερε να κυριεύσει εξ αιφνιδιασμού το χωριό Σέλιανιτ…
Το εσπέρας της 9ης Μαρτίου μας βρήκε σε πλήρη μάχη. Αλλά παρά την προέλαση, τα ημέτερα τμήματα βρέθηκαν προ των καλώς οργανωμένων και σχεδόν άθικτων ελληνικών θέσεων της δεύτερης γραμμής. Εξάλλου και η ημέτερη προέλαση καθυστερούσε σημαντικά σε σύγκριση με τη σχεδιασθείσα γενική προέλαση, ιδίως στον κεντρικό τομέα».
Έτσι έχουμε και από πλευράς ιταλικής ηγεσίας την επιβεβαίωση ότι, παρά όλα τα πολεμικά μέσα – αεροπορία, πυροβολικό – τα οποία χρησιμοποίησε ο ιταλικός στρατός, δεν πέτυχε να διασπάσει το ελληνικό μέτωπο κατά την πρώτη ημέρα της επίθεσής του, τον Μάρτιο του 1941.
Το Β’ ΣΣ ενίσχυσε την 1η Μεραρχία και το 5ο σύνταγμα με εφεδρικές μονάδες τις οποίες διέθετε, έτσι ώστε κατά τη διάρκεια της νύχτας 9/10 Μαρτίου να καλυφθούν οι απώλειες που προκλήθηκαν και να ενισχυθεί περαιτέρω η άμυνα πάνω στην κύρια γραμμή αντίστασης. Στον υποτομέα Κετσέα η 1η μεραρχία διέθετε το Ι/51 Τάγμα, με αποστολή άμυνας μέχρις εσχάτων του υψώματος 731 και του υψώματος Μπρέγκου Ραπίτ.
Στον τομέα των υπολοίπων Μεραρχιών του Β’ ΣΣ, δηλαδή XV, XI, XVII και V, οι εχθρικές επιθέσεις που εκδηλώθηκαν αποκρούστηκαν σχετικά ευκολότερα, έτσι ώστε η συνοχή της άμυνας στο μέτωπο του Β’ ΣΣ παρέμεινε αρραγής.
**2α ημέρα της Ιταλικής επίθεσης (Δευτέρα 10.3.1941)**
Ο διοικητής της 1ης μεραρχίας (Βραχνός), η οποία δεχόταν το βάρος της επίθεσης, ζήτησε την άρση των περιορισμών κατανάλωσης πυρομαχικών πυροβολικού και έλαβε την έγκριση να ενεργεί πρωτοβούλως, αναλόγως των αναγκών.
Τη δεύτερη αυτή ημέρα της ιταλικής επίθεσης οι Ιταλοί επιτίθενται κατά των ελληνικών θέσεων στην Τρεμπεσίνα, στο ύψωμα 731 και στο ύψωμα 717 με συντάγματα των μεραρχιών Πινερόλο, Πούλιε και Κάλιαρι. Επιχειρούν ανεπιτυχώς υπερκέραση του υψώματος 731. Βρέχει και τα ορύγματα των αμυνομένων γεμίζουν νερά.
Στον τομέα της ΧΙ μεραρχίας ιταλικά τμήματα, ενεργώντας υπό την κάλυψη ομίχλης και πιπτούσης βροχής, την 11:20 ώρα, πέτυχαν να καταλάβουν τμήμα του υψώματος «Μάλι Σπαντάριτ». Η μεραρχία (Συνταγματάρχης Δημάρατος Σωκρ.) διέταξε την προώθηση του ΙΙΙ/13 Τάγματος και την εκτόξευση αντεπίθεσης για αποκατάσταση της τοποθεσίας. Ο διοικητής του ΙΙΙ/13 Τάγματος, αφού προώθησε τα τμήματα της Μονάδας του, εκτόξευσε αντεπίθεση διά λόχου ενισχυθέντος και με έτερον του υποτομέα την 14:30 ώρα και αποκατέστησε την τοποθεσία.
Το εσπέρας οι Ιταλοί ρίχνουν εκατομμύρια προκηρύξεις με αεροπλάνα, καλώντας τους Έλληνες σε παράδοση· στιγμιαία και μόνο διασκέδαση του εφιάλτη της μάχης, καθότι το μη πορώδες της υφής του χαρτιού εκτύπωσης απέκλειε κάθε δυνατότητα άλλης χρήσης.
**3η ημέρα (Τρίτη 11.3.1941)**
Χαρακτηρίστηκε η ημέρα αυτή ως η πλέον μελανή για τους επιτιθέμενους. Κατά την ημέρα αυτή οι Ιταλοί υπέστησαν απίστευτη πανωλεθρία. Επωφεληθέντες από το σκότος και την ομίχλη, επιχείρησαν νυχτερινή διείσδυση διά της χαράδρας Πρόι Μαθ (Μεγάλο Ρέμα) για υπερκέραση της τοποθεσίας του υψώματος 731, με δύο τάγματα (155 Μελανοχιτώνων και ΙΙ/72). Παράλληλα εκτόξευσαν μετωπική επίθεση κατά του 731 διά του Ι/72 τάγματος και πλευρική κατ’ αυτού με το ΙΙΙ/72 Τάγμα.
Η αυγή βρίσκει τους Ιταλούς κοντά στην έξοδο της χαράδρας, πλησίον του Χάνι Βινοκάζιτ, οπότε ο συνταγματάρχης Θεμιστοκλής Κετσέας διατάσσει την 08:45 ώρα την έναρξη του πυρός. Η χαράδρα Πρόι Μαθ μεταβάλλεται σε νεκροταφείο για τους επιτιθέμενους. Ουλαμός Αντιαρματικού πυροβολικού βάλλει κατά άξονα κατά της ιταλικής φάλαγγας πεζών, ενώ τα καταλλήλως διατεταγμένα τμήματα πεζικού του ΙΙ/5 Τάγματος Κασλά και ΙΙΙ/9 Τάγματος Κουτρίδη, το οποίο είχε ετοιμότητα ενίσχυσης ή αντικατάστασης του ΙΙ/5 Τάγματος, καθώς και αυτοβούλως μετασχόντες στη «σφαγή» μάγειροι, ημιονηγοί και οπλίτες Πυροβολικού υπό τον Ανθυπολοχαγό Πυροβολικού Μητρομάρα, ο οποίος ζήλεψε και απόλαυσε δόξα πεζού μαχητή, θέρισαν τους βαδίζοντες προς θρίαμβο Μελανοχίτωνες και άλλους της Μεραρχίας Πούλιε.
Πεντακόσιοι ένας αιχμάλωτοι, μεταξύ των οποίων είκοσι αξιωματικοί, συμπεριλαμβανομένων τριών ταγματαρχών, και περί τους 250 νεκροί καταμετρήθηκαν από τη Θεία Δίκη σε μια τελεσίδικη απόφασή της υπέρ της νίκης των Ελλήνων και αντίστοιχης ήττας των επιτιθέμενων, ανεξάρτητα από το αν το σφαδάζον θηρίο της Ρώμης δεν εννοούσε να την αποδεχθεί.
Ο Συνταγματάρχης Θ. Κετσέας μας δίνει τη λεπτομερή περιγραφή της μάχης. «Η εισχώρηση αυτή των ιταλικών στρατευμάτων αποτελούσε επικίνδυνο θύλακα για τα φίλια στρατεύματα, πλην όμως ο κίνδυνος αποφευγόταν λόγω της ισχύος της αντίστασης των φίλιων στρατευμάτων στις πλευρές και τη βάση του θύλακα.
Ο διοικητής του Υποτομέα τότε ενεργεί ως εξής:
1. Αποστέλλει στήριγμα Πεζικού στις θέσεις των Πυροβολαρχιών.
2. Αναφέρει στην 1η Μεραρχία για την είσδυση του εχθρού.
3. Διατάσσει το ΙΙΙ/9 Τάγμα εφεδρείας στο ΣΠΙ-ΚΑΜΑΡΑΤΕ να κινήσει λόχο με διμοιρία πολυβόλων στα νώτα των Ιταλών που είχαν εισχωρήσει στις θέσεις μας και να αποκόψει την οδό υποχώρησής τους.
4. Διατάσσει το Ι/51 τάγμα, το οποίο ήταν ακόμη στη διάθεση του Διοικητή του συγκροτήματος, να είναι έτοιμο προς κίνηση.
5. Συνεννοείται με τον Διοικητή της Ομάδας Πυροβολικού Αμέσου Υποστήριξης του υποτομέα για την ταχεία εκτέλεση των ενδεικνυόμενων βολών Πυροβολικού, οι οποίες και εκτελέστηκαν με επιτυχία.
Έτσι σχηματίστηκε ΕΝΕΔΡΕΥΤΙΚΗ ΕΙΣΕΧΟΥΣΑ, ΣΧΗΜΑΤΟΣ ΠΕΤΑΛΟΥ, που υπήρχε από την προηγούμενη, αλλά ενισχύθηκε εκείνη την ώρα. Τα μέτρα που λήφθηκαν από την προηγούμενη, καθώς και τα ληφθέντα εκείνη την ώρα, επέφεραν το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, δηλαδή την καταστροφή όσων είχαν εισχωρήσει εντός της χαράδρας ΠΡΟΪ-ΜΑΘ.
Την 9η ώρα τα κινούμενα φίλια τμήματα για την αποκοπή των ιταλικών τμημάτων που είχαν εισχωρήσει έρχονταν σε σύγκρουση με αυτά τα τελευταία, από τα οποία άλλα παραδίνονταν και άλλα αντιστέκονταν. Πεσί τις 9:45 είχαν συλληφθεί περί τους 30 αιχμάλωτοι. Γενικευόταν το πυρ τότε προς διάφορες κατευθύνσεις, με κίνδυνο να βληθούν μεταξύ τους τα φίλια τμήματα, ιδιαίτερα λόγω της πυκνής ομίχλης, καθώς και της διασποράς και διάλυσης των ιταλικών τμημάτων, τα οποία, έχοντας χάσει τη συνοχή τους, διασκορπίστηκαν μέσα στη χαράδρα κατά ομάδες βαλλόμενα πανταχόθεν, προστρέχοντας αλλόφρονα από το ένα χωριό στο άλλο. Μεμονωμένα μόνο τμήματά τους έβαλλαν, αλλά χωρίς συνοχή και διοίκηση. Σύγχυση πλήρης και πανικός επικρατεί στις τάξεις των Ιταλών, όταν δε άρχισε να βάλλει κατά μήκος της χαράδρας ο ως Αντιαρματικός Ουλαμός πεδινού πυροβολικού των 75, διοικούμενος από τον Έφεδρο Ανθυπολοχαγό Πυροβολικού Αργυρόπουλο, επεκτάθηκε η σύγχυση και ο πανικός και ακούγονταν οδυρμοί και οιμωγές των αποδεκατιζομένων μέσα στη χαράδρα.
Το φίλιο πυρ συνεχιζόταν εφόσον από τη χαράδρα έβαλλαν μεμονωμένοι Ιταλοί. Όταν το πυρ κατέπαυσε, τα ιταλικά τμήματα σε όλο το μήκος της χαράδρας, με λευκά μαντίλια και με τα χέρια ψηλά, παραδίνονταν άοπλα. Οι φωνές των τραυματισμένων ήταν εκνευριστικές και συγκινητικές. Άρχισε η περισυλλογή. Από τους πρώτους συνελήφθησαν 150 άνδρες από το εφεδρικό ΙΙΙ/19 Τάγμα στο ΣΠΙ ΚΑΜΑΡΑΤΕ.
Άλλοι 165 κατέφυγαν στα εκεί πλησίον παρατηρητήρια των Β2 μοίρας πεδινού Πυροβολικού και Ια μοίρας Ορειβατικού Πυροβολικού και συνελήφθησαν. Άλλους συνέλαβε ο εντεταλμένος για την από Νότου άμυνα της χαράδρας Λόχος του Ι/59 Τάγματος. Τέλος, άλλα τμήματα συλλάμβαναν ομάδες. Άλλους 27 αιχμαλώτους συνέλαβε ένας συσσιτιάρχης δεκανέας με τους μαγείρους του, αποστέλλοντας αυτούς με συνοδεία ενός ένοπλου μαγείρου μόνο, στην έδρα του Υποτομέα.
Ο απολογισμός των αιχμαλώτων και τραυματιών είχε το εσπέρας ως εξής: Σύνολο 501, από τους οποίους 20 αξιωματικοί, εκ των οποίων τρεις Ταγματάρχες, δηλαδή:
1. ΤΟΜΑΣΣΙ ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ, Διοικητής τάγματος του 72 Σ.Π. της Μεραρχίας ΠΟΥΛΙΕ.
2. ΚΟΥΑΡΕΝΤΑ ΟΥΜΙΛΙΑΤΟ, Υποδιοικητής του ανωτέρω συντάγματος.
3. ΤΣΙΝΙ ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΔΕΠΡΙ, Υποδιοικητής του 155 τάγματος μελανοχιτώνων.
Στη χαράδρα καταμετρήθηκαν 250 πτώματα αξιωματικών και οπλιτών Ιταλών.
Ο Συνταγματάρχης Διοικητής του 72 Σ.Π. διέφυγε τραυματισμένος.
Έμειναν μέσα στη χαράδρα πολλά υλικά (ασύρματοι, πολυβόλα, οπλοπολυβόλα, όλμοι, ολμίσκοι, όπλα κ.λπ.). Ο θρίαμβος ήταν πλήρης, η αποτυχία της ιταλικής επίθεσης ήταν προφανής και το ηθικό των τμημάτων μας, που ζούσαν και μάχονταν στις φλόγες επί διήμερο, αναπτερώθηκε.
Η μορφή της ΕΝΕΔΡΕΥΤΙΚΗΣ αυτής μάχης και η καταστροφή έμοιαζε με την καταστροφή και τη μάχη των ΔΕΡΒΕΝΑΚΙΩΝ, οι δε οπλίτες μας ονόμασαν τη χαράδρα ΠΡΟΪ-ΜΑΘ «ΔΕΡΒΕΝΑΚΙΑ». Οι Ιταλοί αιχμάλωτοι αξιωματικοί και οπλίτες ονόμασαν αυτήν «ΧΑΡΑΔΡΑ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ» (ως δελτίο πληροφοριών 1ης Μεραρχίας και Αθηναϊκές εφημερίδες 18ης Μαρτίου απογευματινές και πρωινές της 19ης). Πολλοί από τους αιχμαλώτους και ιδιαίτερα οι αξιωματικοί μας βεβαίωσαν ότι ο Μουσολίνι ήταν στην Αλβανία, επιθεώρησε στρατεύματα και παρέμεινε εκεί περιμένοντας τα αποτελέσματα της επίθεσης.
Κατόπιν της τριήμερης μάχης και δεδομένου ότι όλα τα υπ’ εμέ Τάγματα, Ι/5, ΙΙ/5 και ΙΙΙ/5, τα οποία ήταν στη γραμμή και είχαν τεθεί υπό τις διαταγές του Υποτομέα, ήταν από αυτά που συμμετείχαν στις επιχειρήσεις από την αρχή του πολέμου, είχαν πριν από την έναρξη της ιταλικής επίθεσης πολύ μειωμένη δύναμη, η οποία μειώθηκε στο ελάχιστο λόγω των απωλειών της τριήμερης επίθεσης, η 1η μεραρχία με την υπ’ αριθ. Α.Π. 6333/10-3-41 Διαταγή της διέταξε την αντικατάσταση των ταγμάτων αυτών από αυτά του 19 Σ.Π., ορισθείσας της αντικατάστασης για τη νύχτα της 11ης Μαρτίου.
Η διοίκηση του Υποτομέα θα παρέμενε και πάλι στον Συνταγματάρχη Κετσέα Θεμιστοκλή μέχρι την ενημέρωση του Διοικητή του 19 Σ.Π., Συνταγματάρχη Μπαλή Π.
Γι’ αυτό εκδόθηκε η υπ’ αριθ. Λ.Π. 764/11-3-41 ώρα 12 διαταγή του υποτομέα για την αντικατάστασή του που θα εκτελούνταν μέσα στη νύχτα. Επειδή όμως μετά από λίγες ώρες δόθηκαν ενδείξεις ότι ο εχθρός θα συνέχιζε τις επιχειρήσεις, ανεστάλη η αντικατάσταση, και αντί αυτής διατέθηκε το ΙΙΙ/19 Τάγμα εφεδρείας της αριστερής λωρίδας για την ενίσχυση του υποτομέα.
Ως εφεδρεία του υποτομέα διατέθηκε στο ΣΠΙ-ΚΑΜΑΡΑΤΕ το Ι/19 τάγμα, το δε ΙΙ/19 ορίστηκε ως εφεδρεία λίγο πίσω, σε υψώματα αμέσως Ανατολικά από το ΧΑΝΙ-ΒΙΝΟΚΑΖΙΤ, τελώντας όμως υπό τις διαταγές του Διοικητή του συγκροτήματος.
Οι ανωτέρω κινήσεις θα εκτελούνταν κατά τη νύχτα».
Χρειάστηκε ειδική μέριμνα της 1ης μεραρχίας για την περισυλλογή και ταφή των νεκρών.
Ένας από τους συλληφθέντες ταγματάρχες παρέδωσε, κατά την ανάκριση, το πλήρες σχέδιο της Εαρινής επίθεσης των Ιταλών.
Μετά την τραγωδία ο Μουσολίνι συγκαλεί σύσκεψη των στρατηγών και ζητά προσωπικές γνώμες. Ο διοικητής του VIII ΣΣ στρατηγός Γκαμπάρα εισηγείται: «να σταματήσουμε», ενώ ο διοικητής της 11ης Στρατιάς στρατηγός Τζελόζο εισηγείται τη συνέχιση της επίθεσης. Ο Μουσολίνι τάσσεται με τη γνώμη του τελευταίου. Η ανθρωποθυσία θα συνεχιστεί!!!
Το εσπέρας της 11ης Μαρτίου, ο διοικητής της 1ης μεραρχίας εξέδωσε την ακόλουθη ημερήσια διαταγή:
«Γενναίοι μου αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και στρατιώτες,
Πλημμυρισμένος από συγκίνηση, αλλά με θαυμασμό και υπερηφάνεια μεγάλη απευθύνομαι σε εσάς, τους Ήρωες της Τρεμπεσίνας, του Κιάφε Λούζιτ, του 731, του Σπί Καμαράτε και του Μπρέγκου Ραπίτ, που επί τρεις ημέρες συνεχώς κρατήσατε τις θέσεις σας μπροστά στις συνεχείς και σκληρότατες επιθέσεις του εχθρού και αισχρού εισβολέα… Όχι μόνο από τις θέσεις σας σκορπίσατε τον θάνατο στις χιλιάδες των επιτιθέμενων, αλλά και με αξιοθαύμαστο ηρωισμό εκτελέσατε τις αντεπιθέσεις σας, εκδιώκοντας τον εχθρό. Την επίθεση αυτή προπαρασκεύαζε επί μήνες και σε αυτήν στήριξε όλες του τις ελπίδες… Γενναίοι μου συμπολεμιστές, αθάνατα παλικάρια της μικρής μας Ελλάδας, αυτός είναι ο εχθρός που θέλησε να μας υποδουλώσει και να μας εξανδραποδίσει. Νόμισε ότι με τις χιλιάδες των στρατιωτών του, με τα πολλά κανόνια και αεροπλάνα του, θα σας έκανε να λιποψυχήσετε και να καμφθείτε….
Σε όλους Εσάς, τους ήρωες της 1ης σιδηράς μεραρχίας, στέλνω θερμό χαιρετισμό εξ ονόματος της πατρίδος και εύχομαι από καρδιάς όπως η ΝΙΚΗ στεφανώνει πάντοτε το ένδοξο ΜΕΤΩΠΟ ΣΑΣ
Υποστράτηγος ΒΡΑΧΝΟΣ ΒΑΣ.».
Με το ίδιο πνεύμα, ο διοικητής του Β’ ΣΣ είχε εκδώσει τη 10η Μαρτίου 1941 διαταγή προς την 1η μεραρχία, ως εξής:
«Πολεμιστές της 1ης Μεραρχίας,
Μπροστά στον ακάματο ηρωισμό σας έσπασαν όλες οι απεγνωσμένες εχθρικές προσπάθειες. Μπροστά στις χαλύβδινες γραμμές σας συντρίφτηκαν κατά το διήμερο διάστημα του αγώνα τρεις νωπές μεραρχίες. Είμαι υπερήφανος διότι ηγούμαι τέτοιων ηρώων. Η Πατρίδα σεμνύνεται γι’ αυτούς.
Η παρούσα να φτάσει μέχρι τον τελευταίο οπλίτη της Μεραρχίας.
Ο Διοικητής του Β’ ΣΣ Υποστράτηγος ΜΠΑΚΟΣ ΓΕΩΡ.».
Από ιταλικής πλευράς, ο αρχιστράτηγος Καβαλλέρο, αποσιωπώντας την τραγωδία στη χαράδρα Πρόι-Μαθ, γράφει στο ημερολόγιό του:
«Ο Ντούτσε παρακολουθεί από το παρατηρητήριό του στο Κόμαριτ τις κινήσεις των τμημάτων της «Μπάρι» (που κινούνται για αντικατάσταση τμημάτων της «Πούλιε»). Το θέαμα είναι αποκαρδιωτικό. Οι στρατιώτες προχωρούν αργά πάνω στη λάσπη και υπό αδιάκοπη βροχή, για να καταλάβουν τις προκαθορισμένες θέσεις. Οι σταχτοπράσινες κηλίδες των ιταλικών φαλάγγων μόλις διακρίνονται στη λεπτή πρωινή ομίχλη. Η «Πούλιε» μας τηλεφωνεί ότι δεν δύναται να προχωρήσει, διότι οι απώλειες είναι τρομακτικές. Οι Έλληνες εξακολουθούν να εξαπολύουν αντεπιθέσεις. Η μάχη σε πολλούς τομείς λαμβάνει χαρακτήρα αγώνα σώμα με σώμα. Το βράδυ πληροφορούμαστε τις απώλειες των διαφόρων τμημάτων της 11ης Στρατιάς για την ημέρα αυτή· 11ο σύνταγμα Αλπινιστών, νεκροί: 11 αξιωματικοί και 320 άνδρες. Τραυματίες: 25 αξιωματικοί. Οι οπλίτες (τραυματίες) δεν έχουν καταμετρηθεί ακόμη».
**4η ημέρα (Τετάρτη 12 Μαρτίου 1941)**
Οι Ιταλοί εκτοξεύουν νυκτερινές επιθέσεις από τις 00:45 μέχρι τις 05:30 ώρα κατά των αμυνομένων σε Κιάφε Λούζιτ, Ύψωμα 731, Ύψωμα Μπρέγκου Ραπίτ. Είκοσι ιταλικά τάγματα εναντίον των θέσεων του υποτομέα Κετσέα. Αποτυγχάνουν και πάλι.
Περί τις 09:30, ιταλικά τμήματα, που αποπειράθηκαν να εισχωρήσουν προς Κιάφε Λούζιτ, αποκρούστηκαν με πυρά πυροβολικού. Η 1η Μεραρχία είχε 6 αξιωματικούς και 93 οπλίτες νεκρούς και 6 αξιωματικούς και 307 οπλίτες τραυματίες κατά την ημέρα αυτή.
Το απόσπασμα Κετσέα, κατά του οποίου στράφηκε η επιθετική προσπάθεια των Ιταλών, κατανάλωσε 2.364 βλήματα πυροβολικού. Οι μεραρχίες Πούλιε, Κάλιαρι και Μπάρι, η οποία αντικατέστησε την Πούλιε από τη 2η ημέρα της επίθεσης, καθώς και η λεγεώνα των Μελανοχιτώνων, έχουν ελαττωμένη μαχητική ισχύ.
Στη φίλια ζώνη της 1ης μεραρχίας συντελέστηκε κατά τη διάρκεια της νύχτας 12/13 Μαρτίου η αντικατάσταση των δοκιμασθέντων τμημάτων του 5ου Συντάγματος Πεζικού με τμήματα του 19ου ΣΠ της VI ΜΠ και η διάθεση ενός τάγματος (Ι/67) από τη XVII μεραρχία.
Συμπληρωματική εικόνα των συνθηκών υπό τις οποίες διεξήχθη η μάχη των πρώτων ημερών των ιταλικών επιθέσεων του Μαρτίου 1941 και του επικρατούντος πνεύματος μεταξύ των μαχητών μας δίνουν οι καταχωρισμένες στις επόμενες σελίδες ιδιόχειρες διαταγές – αναφορές του Διοικητή του ΙΙ/5 Τάγματος, ταγματάρχη Κασλά Δημητρίου, που ευγενώς παραχωρήθηκαν στον γράφοντα από τον γιο του ταγματάρχη, Ιωάννη.
Αρ. 284 — ώρα 9
Διαταγή
Επί των κατεχομένων θέσεων θα αμυνθούμε μέχρις εσχάτων. Ουδείς θα κινηθεί προς τα πίσω.
Εμψυχώστε τους άνδρες σας και τονώστε το ηθικό τους. Προμηνύεται λυσσώδης επίθεση του εχθρού η οποία οπωσδήποτε θα αποκρουστεί και θα συντριβεί.
Τηρείτε με ενήμερο της τακτικής καταστάσεως. Επαναλαμβάνω, τότε μόνο θα διέλθει ο εχθρός από την τοποθεσία μας όταν αποθάνουμε άπαντες επί των θέσεών μας.
Ο διοικητής του τάγματος
Δημήτριος Κασλάς.
ΠΑΡΑΛΗΠΤΕΣ: λόχοι τάγματος
Κοινοποίηση: συνταγματάρχη Κετσέα, διοικητή αποσπάσματος.
Αρ. 286 — 9.3.41
Ώρα 12.20’
51 Σύνταγμα Πεζικού
Αναφέρω ότι η γραμμή αντιστάσεως κρατείται. Δεν γνωρίζω όμως επιζώντες ή νεκρούς άνδρες. Το παν καταστράφηκε. Χαρακώματα, συρματοπλέγματα ισοπεδώθηκαν, αυτόματα όπλα και πολυβόλα κατά το πλείστον καταστράφηκαν. Αποστείλατε πυρομαχικά, χειροβομβίδες.
Ο Διοικητής του τάγματος
Δ. Κασλάς.
Αρ. 208
Τηλεφωνικώς
51 Σύνταγμα Πεζικού
Αναφέρω σε εκτέλεση της υπ’ αριθ. 1325, 10/3/41 διαταγής σας ότι τα υπάρχοντα στο τάγμα αυτόματα όπλα σε καλή κατάσταση είναι ως κάτωθι μέχρι τη 13η ώρα της 10.3.41.
1. Πολυβόλα (10) δέκα.
2. Οπλοπολυβόλα (13) δεκατρία.
Ο υπόλοιπος οπλισμός του τάγματος σε αυτόματα όπλα αχρηστεύθηκε.
ΤΤ 395 τη 10.3.41 — Ταγματάρχης Κασλάς
Ώρα 13η
Αρ. 210 — ώρα 20.15
Προς τον 6ον Λόχο
Διαταγή
Μετά την αντικατάσταση του λόχου ταχθείτε πίσω από το ύψωμα 731 με την εντολή, σε περίπτωση κατά την οποία καμφθούν τα τμήματα της γραμμής αντιστάσεως, να αντεπιτεθείτε για την ανακατάληψη.
Επίσης να εμποδίσετε κάθε διαρροή προς τα πίσω των τμημάτων της γραμμής αντιστάσεως, συμπαρασύροντάς τα προς τα εμπρός.
Επίσης προσανατολιστείτε για τυχόν κίνηση του Λόχου σας προς τον τομέα που μέχρι τώρα κατείχατε για αντεπίθεση.
ΤΤ 395 τη 12.3.41. — Ο Διοικητής του τάγματος
Υπογραφή.
Αρ. 212 — Το ΙΙ/5 Τάγμα
Προς
Το 51 Σύνταγμα πεζικού ΤΤ 395
Αναφέρω ότι κατά το τελευταίο πενθήμερο των μαχών είχαμε τις κάτωθι απώλειες.
Α) Αξιωματικοί τραυματίες πέντε: 1) έφεδρος ανθυπολοχαγός Κυρίτσης Αρχοντής. 2) έφεδρος Ανθυπολοχαγός Συντήλας Άγγελος. 3) έφεδρος Ανθυπολοχαγός Βεργινελάκης Γεώργιος. 4) Έφεδρος Υπολοχαγός Αμβροσίου Βασίλειος. 5) έφεδρος Υπολοχαγός Κυριακού Γεώργιος.
Γ) Αξιωματικοί εξαφανισθέντες: 1) έφεδρος ανθυπολοχαγός Σχίζας Παναγιώτης.
Δ) Οπλίτες νεκροί (34) τριάντα τέσσερις.
Ε) Οπλίτες τραυματίες (116) εκατόν δεκαέξι.
Στ) Οπλίτες εξαφανισθέντες (40) σαράντα.
Ώρα 19.30 — Δ. Κασλάς.
Από ιταλικής πλευράς ο Μουσολίνι συγκάλεσε σύσκεψη στην οποία παρέστησαν, εκτός του ιδίου, ο Αρχιστράτηγος Καβαλλέρο και ο διοικητής της 11ης στρατιάς στρατηγός Τζελόζο, για επισκόπηση της κατάστασης. Η εικόνα την οποία δίνει ο στρατάρχης Καβαλλέρο στο δημοσιευμένο «Μυστικό Αρχείο» του είναι ήκιστα κολακευτική για τον ιταλικό στρατό τόσο της Αλβανίας όσο και της Αφρικής.
Τη σύσκεψη φέρεται να κλείνει ο Μουσολίνι με την πρόταση: «Είπα στον εξοχότατο Γκουτζόνι να στείλει εδώ όλα τα εφόδια που υπάρχουν στην Ιταλία, διότι ο ιταλικός στρατός είναι εδώ, ο πόλεμος γίνεται εδώ και εδώ πρέπει να νικήσουμε».
**5η ημέρα (Πέμπτη 13 Μαρτίου 1941)**
Το πρωί της 13ης Μαρτίου, πέμπτης ημέρας των ιταλικών επιθέσεων, η διάταξη των τμημάτων της 1ης μεραρχίας είχε ως εξής:
Δεξιό συγκρότημα: διοικητής συνταγματάρχης πεζικού Μπαλής Παναγιώτης.
* Δυνάμεις: Ι, ΙΙ και ΙΙΙ τάγματα του 19ου ΣΠ
* ΙΙ/33 και Ι/65 Τάγματα.
Συγκρότημα Τρεμπεσίνας: διοικητής συνταγματάρχης πεζικού Παπαδόπουλος Κωνσταντίνος.
Α’ Υποτομέας – ύψωμα Κιάφε Λούζιτ: Αντισυνταγματάρχης πεζικού Καραποστόλης Αριστείδης.
Δυνάμεις: Ι και ΙΙΙ Τάγματα του 4ου ΣΠ.
Β’ Υποτομέας – Τρεμπεσίνας (δυτικά του Α’
***
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ.
1. ΣΣ. Εις ό,τι αφορά «την γίδα», ο ταγματάρχης Κασλάς μετασχών της Μικρασιατικής Εκστρατείας και αιχμαλωτισθείς, κατέστη προσωρινώς τυφλός εξ αβιταμινώσεως. Ευλόγως, καθ’ ον χρόνον το τάγμα του ετέλει εν αμύνη, εμερίμνησε δια την απόκτησιν αιγός προς άμελγμα γάλακτος και αποφυγήν επαναλήψεως της επωδύνου εμπειρίας, αναβιώσας ούτω, εν τίνι μέτρω, την εκλιπούσαν στρατιωτικήν πρακτικήν της διατηρήσεως αγελών σφαγίων.
2. Δεν υπήρξαν μόνον οι Έλληνες μαχηταί του υψ. 731, οι οποίοι απεκάλεσαν το ύψωμα τούτο Γολγοθάν. Και εκ της αντιπάλου πλευράς, οι Ιταλοί απεκάλεσαν το ύψ. Γκόλικ, Γολγοθάν. Την πληροφορίαν αυτήν ηρύσθη εξ ιταλικών πηγών και μεταφέρει εις το βιβλίον του «Έλληνες και Ιταλοί στα 1940-41», σελ. 127, ο καθηγητής Τσιρπανλής Ζαχαρίας. Όθεν αμφότεροι οι αντίπαλοι εδοκίμασαν τον Γολγοθά τους.
3. Κίτσου Α. Γεωργίου, «Εαρινή ιταλική επίθεσις», σελ. 86, 87 και Κετσέα Θεμ. Σχου, έκθεσις ΓΕΣ/ΔΙΣ, Φ670, σ. 121.
4. Ως ανωτέρω σ. 87. Ο συγγραφεύς καθώς και ο Σχης Θεμ. Κετσέας εις υποβληθείσαν έκθεσίν του (ΓΕΣ/ΔΙΣ/Φ670, σ. 121), τοποθετούν χρονικώς το επεισόδιον του Πρίγκιπος, την πρώτην ημέραν της μάχης 9 Μαρτίου 1941, επί του υψώματος 731. Ο τότε λοχαγός Κουτρίδης Παναγ. Δκτής του ΙΙΙ/19 τάγματος, εις υποβληθείσαν έκθεσίν του (ΓΕΣ/ΥΠΕ/Τμ. ΙΙΙ, Φ688/Α8)τοποθετεί το επεισόδιον κατά την 19ην Μαρτίου 1941, ότε το τάγμα εδέχθη συντονισμένην επίθεσιν πεζικού και αρμάτων. Δεν ηδυνήθην να πληροφορηθώ, εάν εξ Ιταλικής πλευράς υπάρχει επιβεβαίωσις του επεισοδίου. Εις πάσαν περίπτωσιν το νόημα το οποίον εδίδετο από τους αναφερομένους εις το επεισόδιον ήτο ότι οι Ιταλοί μαχηταί επολέμησαν μετά γενναιότητος.
5. Κετσέα Θεμ. Σχου , «Έκθεσις» ΓΕΣ/ΔΙΣ/Φ 670, σ. 123.
6. Κοκκίνου Α. Διονυσίου, «Οι δύο πόλεμοι 1940-1941». Έκδ. Εταιρ. Ο ΠΛΑΤΩΝ, Αθήναι 1945, σελ. 410.
7. Κασιμάτης Εμμ. Α, «Βωμοί Θριάμβων», Αθήναι ά.χ.ε., σ.11.
8. Κασιμάτη Εμμ. Α. «Βωμοί θριάμβων», Αθήναι ά.χ.ε., σελ. 11.
9. Τερζόγλου Ευστάθιος, Ανθ/γός – Διοικητής λόχου.
10. Κανατούρης, λοχαγός – Διοικητής πυροβολαρχίας ΑΥ (Αμέσου υποστηρίξεως».
11. Παπαμιχαλοπούλου Ν. Ζαφ. «17 ημέρες του Μαρτίου», Αθήναι 1967, σ. 191.
12. Σ.Σ. Χαρακτηρίζει την καλώς προπαρασκευασθείσαν επιχείρησιν PRIMAVERA ως αντεπίθεσιν.
13. ΓΕΣ/ΔΙΣ, «Χειμερ. Επιχ.», σελ. 117.
14. Ως άνω σ. 121.
15. Ως άνω, «Χειμερ. Επιχ.», σ. 123.
16. Παπαμιχαλοπούλου Ζαφ., «17 ημέρες του Μαρτίου», σ. 205.
17. ΓΕΣ/ΔΙΣ, «Χειμερ. Επιχ.», σ. 125, 126.
18. Κετσέα Θ., Σχου «Έκθεσις εις ΓΕΣ/ΔΙΣ/Φ670, σ. 128-131.
19. Παπαμιχαλοπούλου Ζαφ. «17 ημέρες του Μαρτίου», σελ. 228.
20. Κίτσου Α. Γεωρ. «Εαρινή Ιταλική επίθεσις», σ. 133.
21. ΓΕΣ/ΔΙΣ, «Χειμ. Επιχ.», σ. 122.
22. Παπαμιχαλοπούλου Ζαφ. «17 ημέρες του Μαρτίου», σ. 227.
23. ΓΕΣ/ΔΙΣ, «Χειμ. Επιχ.», σ. 128- 129.
24. Κετσέα Θεμ. «Έκθεσις» ΓΕΣ/ΔΙΣ/Φ670.
25. ΓΕΣ/ΔΙΣ. « Χειμ. Επιχ.», σ. 130.
26. ΓΕΣ/ΔΙΣ, «Χειμ. Επιχ.» ιταλική επίθεσις Μαρτίου, έκδ. ΓΕΣ/ΔΙΣ, Αθήναι 1966 σ. 130-132.
27. ΓΕΣ/ΔΙΣ, «Χειμ. Επιχ.» σ. 132-133 και εκθέσεις Σχου Μπαλή Παν. ΓΕΣ/ΥΠΕ/Φ688, Α4, Φ689 Α-Β/Α/16, 5 Απρ. 1941 και 15 Σεπ. 1941 και Λχου Κουτρίδη Παν. ΓΕΣ/ΥΠΕ/Φ688 Α/8/23.
28. Εκθέσεις ΓΕΣ/ΔΙΣ, «Χειμ. Επιχ.» ΓΕΣ/ΥΠΕ, σ. 133.
29. ΓΕΣ/ΔΙΣ, «Χειμ. Επιχ.», σ. 132-133 και έκθεσις Λγού Κουτρίδη Παν., (ΓΕΣ/ΥΠΕ 688 Α/8/23).
30. Υπήρχον τρία υψώματα με τον αυτόν υψοδείκτην 717.
31. Μπαλή Παν. Σχου, έκθεσις ΓΕΣ/ΥΠΕ/Φ 688/Α -4/5 Απρ. 1941. σ. 3.
32. Παπαμιχαλοπούλου Ζαφ. «17 ημέρες του Μαρτίου», σ. 245.
33. Ζήκου Θεοδ. Ζ. Ανχου, «Η Τιτανομαχία του 731 υψώματος» (Αθήναι 1973), σ. 29 κ.ε.
34. Παπαμιχαλοπούλου Ν. Ζαφ. «17 ημέρες του Μαρτίου», σ. 247-8.
35. Προσθήκη, προκύπτουσα εκ των συμφραζομένων.
Από το βιβλίο: Το Ύψωμα 731: Μάρτιος – Απρίλιος 1941. του Γεωργίου Μ. Τζουβαλά (Αντιστρατήγου ε.α.).
1η Έκδοση: Εταιρεία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας. Επανέκδοση: Εκδόσεις Πελασγός.
Εκδόθηκε: 2007 (Πρώτη έκδοση – Εταιρεία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας). 2008 & 2012 (Επανεκδόσεις / Σκληρόδετη έκδοση) 2017 (Έκδοση από τις Εκδόσεις Πελασγός)
Η/Υ επιμέλεια Σοφίας Μερκούρη.
