Ένα από τα πιο γνωστά και πολυδιαβασμένα έργα του Αγίου Γρηγορίου του Θαυματουργού (Επισκόπου Νεοκαισαρείας) είναι ο «Εις Ωριγένην Προσφωνητικός» (ο αποχαιρετιστήριος λόγος που εκφώνησε προς τον δάσκαλό του Ωριγένη στην Καισαρεία της Παλαιστίνης μετά από πολυετή μαθητεία και άσκηση κοντά του). Στον λόγο αυτό, ο Άγιος Γρηγόριος περιγράφει με συγκινητικό τρόπο πώς ο δάσκαλός του κατάφερε να του αγγίξει την ψυχή και να τον οδηγήσει στην αγάπη της αληθινής σοφίας και του Θεού.
Απόσπασμα από τον «Προσφωνητικό Λόγο εις Ωριγένην»
«Καὶ συνεδέθημεν μὲν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, εἴτε χρὴ λέγειν τῷ λόγῳ, καθάπερ τινὶ φίλτρῳ βαθείᾳ καὶ ἀποῤῥήτῳ συναρμοσθέντες, εἴτε καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ δυνάμει, ἣ τὰς ἀληθινὰς ψυχὰς εἰς φιλίαν ἄγει…
Οὕτω δὲ ἡμῖν ὁ λόγος ὥσπερ τις ἀρχὴ βέλτιστα καταβεβλήκει· καὶ ἀντὶ πάντων ἦν μοι οὗτος, ὁ λόγος τε καὶ ὁ διδάσκαλος, ὁ τῆς εὐσεβείας μυσταγωγός…
Καὶ οὕτως ἀγάπησα μὲν τὸν λόγον, τὸν πάντα ποθοῦντα καὶ κοσμοῦντα λόγον… ἀγάπησα δὲ καὶ τοῦτον τὸν ἄνδρα [τὸν Ωριγένη], τὸν ἀγαθὸν καὶ φιλόθεον καὶ ζηλωτὴν τῆς ἀληθείας…»
(Απόδοση / Απόσταξη νοήματος):
«Και δεθήκαμε από την αρχή, είτε πρέπει να το αποδώσουμε στον ίδιο τον λόγο που σαν βαθύ και άρρηκτο φίλτρο μας ένωσε, είτε στη δύναμη του Θεού που οδηγεί τις αληθινές ψυχές σε φιλία…
Έτσι θεμελιώθηκε μέσα μας ο λόγος με τον καλύτερο τρόπο· και αυτός ήταν για μένα τα πάντα: και λόγος και δάσκαλος και μυσταγωγός της ευσέβειας…
Και με αυτόν τον τρόπο αγάπησα τον Λόγο, εκείνον που τα ποθεφεί και τα κοσμούλα όλα, αλλά αγάπησα και τον άνθρωπο αυτόν [τον δάσκαλό μου], τον αγαθό, τον φιλόθεο και ζηλωτή της αλήθειας».
Λίγα λόγια για το έργο αυτό:
Ο Προσφωνητικός Λόγος θεωρείται αριστούργημα της πατερικής γραμματείας, καθώς συνδυάζει την υψηλή κλασική παιδεία και ρητορκή τέχνη της εποχής με τη βαθιά χριστιανική βίωση. Ο Άγιος Γρηγόριος εξυμνεί σ’ αυτόν τη δύναμη της Παιδείας όταν αυτή οδηγεί τον άνθρωπο προς τον αληθινό Θεό.
*8*
Η Κανονική Επιστολή του Αγίου Γρηγορίου του Θαυματουργού αποτελεί επίσης ένα εξαιρετικά σημαντικό κείμενο της αρχαίας Εκκλησίας (απευθυνόμενος σε έναν άλλο επίσκοπο, τον αποκαλεί «ἱερὲ πάπα»). Συντάχθηκε γύρω στο 258–265 μ.Χ., σε μια περίοδο δραματική για τις επαρχίες του Πόντου, οι οποίες είχαν υποστεί καταστροφικές επιδρομές και λεηλασίες από τους Γότθους και τους Βοραδούς.
Ο Άγιος Γρηγόριος καλείται να αντιμετωπίσει πρακτικά και ηθικά ζητήματα που ανέκυψαν για τους χριστιανούς: ανθρώπους που αναγκάστηκαν να φάνε ειδωλόθυτα, γυναίκες που υπέστησαν βιασμούς και αιχμαλωσία, καθώς και πιστούς που εκμεταλλεύτηκαν τη συμφορά για να πλουτίσουν εις βάρος άλλων.
Ακολουθούν χαρακτηριστικά αποσπάσματα από την επιστολή αυτή, συνοδευμένα από την απόδοσή τους:
1. Περί των βρωμάτων και των αιχμαλώτων (Από τον Α΄ Κανόνα)
«Οὐ τὰ βρώματα ἡμᾶς βαρεῖ, ἱερὲ πάπα, εἰ ἔφαγον οἱ αἰχμάλωτοι ταῦτα, ἅπερ παρετίθεσαν αὐτοῖς οἱ κρατοῦντες αὐτῶν· μάλιστα ἐπειδὴ εἷς λόγος παρὰ πάντων, τοὺς καταδραμόντας τὰ ἡμέτερα μέρη βαρβάρους εἰδώλοις μὴ τεθυκέναι…»
«Τα φαγητά δεν μας βαραίνουν, ιερέ πάπα, αν οι αιχμάλωτοι έφαγαν εκείνα που τους παρέθεταν οι κυριεύσαντες αυτούς· μάλιστα επειδή υπάρχει κοινή μαρτυρία από όλους, ότι οι βάρβαροι που κατέδραμαν στα μέρη μας δεν είχαν θυσιάσει σε είδωλα…»
Στο ίδιο πνεύμα, επικαλούμενος τη διδασκαλία του Αποστόλου Παύλου και του Κυρίου ότι «οὐ τὸ εἰσπορευόμενον κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ ἐκπορευόμενον» (δεν λερώνει τον άνθρωπο αυτό που μπαίνει στο στόμα, αλλά αυτό που βγαίνει από την καρδιά), αντιμετωπίζει με ποιμαντική διάκριση και επιείκεια όσους βρέθηκαν σε θέση ανάγκης.
2. Περί της πλεονεξίας και της εκμεταλλεύσεως της συμφοράς
«Δεινὴ δὲ ἡ πλεονεξία καὶ οὐκ ἔστι δι’ ἐπιστολῆς μιᾶς παραθέσθαι τὰ θεῖα γράμματα, ἐν οἷς οὐ τὸ λῃστεύειν μόνον φευκτὸν καὶ φρικῶδες καταγγέλλεται, ἀλλὰ καθόλου τὸ πλεονεκτεῖν καὶ ἀλλοτρίου ἐφάπτεσθαι ἐπὶ αἰσχροκερδείᾳ, καὶ πᾶς ὁ τοιοῦτος ἐκκήρυκτος ἐκκλησίας Θεοῦ…»
«Είναι τρομερό κακό η πλεονεξία και δεν είναι δυνατόν σε μια μόνο επιστολή να παρατεθούν οι θείες Γραφές, στις οποίες δεν καταγγέλλεται ως φευκτόν και φρικτό μόνο η ληστεία, αλλά γενικά το να πλεονεκτεί κάποιος και να αγγίζει τα ξένα για λόγους αισχροκερδείας. Κάθε τέτοιος άνθρωπος είναι, λοιπόν, αποκηρυγμένος από την Εκκλησία του Θεού…»
3. Ο φόβος της συνενοχής στο κακό
«Φοβοῦμαι γὰρ, ὡς ἡ γραφὴ λέγει, μὴ συναπολέσῃ ἀσεβὴς τὸν δίκαιον· Πορνεία γάρ, φησί, καὶ πλεονεξία, δι’ ἃ ἔρχεται ἡ ὀργὴ τοῦ θεοῦ ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῆς ἀπειθείας· μὴ οὖν γίνεσθε μέτοχοι αὐτῶν.»
«Φοβάμαι διότι, όπως λέει η Γραφή, μη τυχόν και ο ασεβής καταστρέψει μαζί του και τον δίκαιο. Διότι η πορνεία, φέρεται να λέει, και η πλεονεξία είναι τα πράγματα εξαιτίας των οποίων έρχεται η οργή του Θεού στους υιούς της απείθειας· μη γίνεστε λοιπόν συμμέτοχοί τους.»
4. Αυστηρότητα για όσους έγιναν “θηριώδεις”
Ο Άγιος Γρηγόριος δείχνει μεγάλη επιείκεια στα θύματα των επιδρομών, αλλά γίνεται αυστηρός για εκείνους τους ντόπιους χριστιανούς που λησμόνησαν την πίστη τους και συμπεριφέρθηκαν χειρότερα και από τους βάρβαρους απέναντι στους ίδιους τους συμπολίτες τους:
«Νῦν δὲ, ὡς ἔοικε, τοὐναντίον ἐγένετο, καὶ οἱ μὲν βάρβαροι διὰ τὴν ἀλλοφύλων αἰχμαλωσίαν ἐφείδοντο τῶν ἀνθρώπων· οἱ δὲ ἐκ τοῦ Πόντου καὶ Χριστιανοὶ ὄντες, ἀνθ’ ὧν ἔδει σῴζειν, ἐλῃστεύοντο…»
«Τώρα όμως, όπως φαίνεται, έγινε το αντίθετο: οι μεν βάρβαροι εξαιτίας της αιχμαλωσίας λυπήθηκαν τους ανθρώπους· εκείνοι όμως που κατάγονταν από τον Πόντο και ήταν Χριστιανοί, αντί να σώζουν [τους αδελφούς τους], τους λήστευαν…»
Σημασία του κειμένου!
Η Κανονική Επιστολή του Αγίου Γρηγορίου αποτελεί μνημείο εκκλησιαστικού δικαίου και ποιμαντικής ευαισθησίας. Αντί να επιβάλει τυφλές και απάνθρωπες τιμωρίες σε ανθρώπους που βρέθηκαν έρμαια μιας βάρβαρης εισβολής, ο Άγιος εξετάζει τη διάθεση, τη βία της ανάγκης και τη μετάνοια, θέτοντας ταυτόχρονα αυστηρά όρια απέναντι στην ηθική διαφθορά, την αρπαγή και την πλεονεξία.
***
Παράβαλε και:
17 Νοεμβρίου, μνήμη του Αγίου Γρηγορίου του Θαυματουργού: Βίος, Ακολουθία, Παρακλητικός Κανών.
