Ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές μα και τραγικές μορφές της κυπριακής ιστορίας. Η υπέρ πίστεως και πατρίδος θυσία του την 9η Ιουλίου 1821 σφράγισε τη σύνδεση της Κύπρου με την Ελληνική Επανάσταση. Ακολουθούν ορισμένα από τα πιο εντυπωσιακά και συγκινητικά γεγονότα της ζωής και του θανάτου του:
1. Η ρεαλιστική στάση απέναντι στην Επανάσταση
Αν και ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας από το 1818, ο Κυπριανός ήταν άνθρωπος της σύνεσης. Όταν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης του ζήτησε να κηρύξει ένοπλη εξέγερση στην Κύπρο, ο Κυπριανός αρνήθηκε, εξηγώντας ότι η απόσταση από την Ελλάδα και η έλλειψη στόλου θα οδηγούσαν το νησί σε σφαγή. Αντ’ αυτού, υποσχέθηκε –και παρείχε– τεράστια οικονομική βοήθεια και εφόδια για τον αγώνα στην ηπειρωτική Ελλάδα.
2. Η άρνηση να εγκαταλείψει το ποίμνιο του!
Πριν από τις σφαγές του Ιουλίου 1821, ο Τούρκος κυβερνήτης Κουτσούκ Μεχμέτ είχε ήδη αρχίσει να δείχνει τις προθέσεις του. Φίλοι του Κυπριανού (ανάμεσά τους και κάποιοι μουσουλμάνοι που τον σέβονταν) τον προέτρεψαν να διαφύγει κρυφά στο εξωτερικό ή σε ξένα προξενεία για να σωθεί. Εκείνος αρνήθηκε κατηγορηματικά, λέγοντας πως αν έφευγε, η οργή των Τούρκων θα ξεσπούσε με ακόμα μεγαλύτερη αγριότητα πάνω στον ανυπεράσπιστο λαό.
3. Ο διάλογος με τον Κιόρογλου!
Σύμφωνα με την παράδοση και το επικό ποίημα του Βασίλη Μιχαηλίδη, ένας Τουρκοκύπριος ονόματι Κιόρογλου προσπάθησε να τον βοηθήσει να αποδράσει την τελευταία στιγμή. Η απάντηση του Κυπριανού έχει μείνει στην ιστορία ως σύμβολο εθνικής αξιοπρέπειας:
Το ποίημα του Βασίλη Μιχαηλίδη είναι το εμβληματικό «Η 9η Ιουλίου του 1821 εν Λευκωσία Κύπρου». Είναι γραμμένο στην κυπριακή διάλεκτο και αποτελεί το κορυφαίο έργο της κυπριακής λογοτεχνίας.
Λόγω του μεγάλου του μεγέθους (πάνω από 500 στίχοι), θα παραθέσουμε εδώ τα πιο συγκλονιστικά αποσπάσματα, συμπεριλαμβανομένης της απάντησης του Κυπριανού στον Κουτσούκ Μεχμέτ, η οποία αποτελεί τον «ύμνο» της κυπριακής ψυχής!
Η απάντηση του Κυπριανού (Η Ρωμιοσύνη)
Στο σημείο αυτό, ο Τούρκος κυβερνήτης απειλεί να εξολοθρεύσει όλους τους Έλληνες (τη «Ρωμιοσύνη») της Κύπρου. Ο Κυπριανός απαντά με την περίφημη φράση:
«Η Ρωμιοσύνη εν φυλή συνότζαιρη του κόσμου,
κανένας δεν εβρέθηκεν για να την ι-ξηλείψη,
κανένας, γιατί σιέπει την που τ’ ύψη ο Θεός μου.
Η Ρωμιοσύνη εν να χαθή, όντας ο κόσμος λείψη!
Σφάξε μας ούλους κι ας γενή το αίμαν μας αυλάτζιν,
κάμε μας κάρβουνον μεσ’ στούς πυρούς του ματζελλειού μας,
ξέρε πως πίσω στο δεντρόν που θα κοπεί, θα βκάλει
τζιαινούργια βλαστάρια τζιαι θα φαν την γην του παππουλιού μας.»
Η άρνηση του Κυπριανού να διαφύγει
Όταν ο φίλος του, ο Κιόρογλου, τον προτρέπει να φύγει κρυφά για να σωθεί, ο Κυπριανός απαντά:
«Δεν φεύκω, Κιόρογλου, γιατί, αν φύω, το ματζέλλιν
εν να γενή παντού δεινόν· εν να γενή μεγάλη
η σφαγή των Χριστιανών· τζι’ αν μείνω, εν να μέλλη
να σφαχτούν λίγοι, τζι’ οι πολλοί να μείνουν στην αγκάλη
της πίστης τους, τζι’ ας σφάξουν εμέναν…»
Η στιγμή του απαγχονισμού
Ο ποιητής περιγράφει με δέος τη στιγμή που ο Αρχιεπίσκοπος οδηγείται στην αγχόνη:
«Τζι’ αφού τον επήραν ως τζιεί που ήταν η συκαμινιά,
τζι’ εφτάσαν τον στον τόπον που του ‘χαν την κρεμμασταρκάν,
ο Δεσπότης εστάθηκεν, τζι’ έκαμεν τον σταυρόν του
τζι’ είπεν: “Ω Θεέ μου, δέξου την ψυχήν μου στον Παράδεισον”.»
Ο Β. Μιχαηλίδης στο ποίημα αυτό χρησιμοποιεί την κυπριακή ντοπιολαλιά με τέτοια δεξιοτεχνία, που την ανυψώνει σε επίπεδο υψηλής ποίησης. Προβάλλει επίσης τον Κυπριανό όχι μόνο ως θύμα, αλλά ως συνειδητό μάρτυρα που επιλέγει τον θάνατο για να προστατεύσει το σύνολο.
Ταυτόχρονα καθιέρωσε τη σύνδεση της Κύπρου με τον ευρύτερο Ελληνισμό, τονίζοντας ότι η μοίρα τους είναι κοινή. Είναι πραγματικά συγκλονιστικό πώς ένας ποιητής κατάφερε να μετατρέψει μια ιστορική σφαγή σε ένα διαχρονικό σύμβολο ελπίδος και επιβίωσης.
4. Η μαρτυρική 9η Ιουλίου.
Την ημέρα εκείνη, στη Λευκωσία, όπως προείπαμε, η τραγωδία κορυφώθηκε: Ο Κυπριανός απαγχονίστηκε σε μια συκαμινιά (μούρο) στην πλατεία Σεραγίου. Την ίδια ώρα, οι τρεις Μητροπολίτες της Κύπρου (Πάφου Χρύσανθος, Κιτίου Μελέτιος και Κυρηνείας Λαυρέντιος) οδηγήθηκαν σε αποκεφαλισμό.
Μαζί τους εκτελέστηκαν συνολικά 470 ή 486 προκρίτοι, κληρικοί και προεστοί του νησιού.
5. Ο “Φωτισμένος” Ηγέτης.
Πέρα από το μαρτύριό του, ο Κυπριανός ήταν ένας άνθρωπος των γραμμάτων. Το 1812 ίδρυσε την “Ελληνική Σχολή” (το σημερινό Παγκύπριο Γυμνάσιο), το παλαιότερο σχολείο μέσης εκπαίδευσης στην Κύπρο.
Μάχη με τις ακρίδες:
Είναι εντυπωσιακό ότι ο αρχιεπίσκοπος εξέδωσε ειδική εγκύκλιο κατά των προλήψεων της εποχής, προτρέποντας τους αγρότες να μην περιμένουν “θαύματα” για την αντιμετώπιση της ακρίδας, αλλά να λάβουν πρακτικά μέτρα εξόντωσης των εντόμων. Ετσι, η «μάχη» του Μακαριστού Κυπριανού με τις ακρίδες είναι μια από τις λιγότερο γνωστές αλλά πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της δράσης του, καθώς αποκαλύπτει έναν ηγέτη με ορθολογική σκέψη που προσπαθούσε να εκσυγχρονίσει την κοινωνία του.
Η Κύπρος υπέφερε για αιώνες από επιδρομές ακρίδων, οι οποίες κατέστρεφαν ολοσχερώς τις σοδειές, οδηγώντας σε λιμούς. Μια από τις πιο σφοδρές περιόδους ήταν γύρω στο 1810-1815, κατά τα πρώτα χρόνια της αρχιεπισκοπίας του Κυπριανού (εξελέγη το 1810). Να τι πρότεινε ο Κυπριανός στους αγρότες:
Εκείνη την εποχή, ο λαός, βυθισμένος στην αμάθεια, θεωρούσε τις ακρίδες «θεομηνία» (θεϊκή τιμωρία). Οι αγρότες συχνά περιορίζονταν σε λιτανείες και προσευχές, περιμένοντας το κακό να περάσει μόνο του. Ο Κυπριανός, με την περίφημη εγκύκλιό του το 1813, άλλαξε τη “στρατηγική”:
Τόνισε μεν ότι η προσευχή είναι απαραίτητη, αλλά δεν υποκαθιστά τη δράση. Εξήγησε δε ότι ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο τη λογική για να λύνει τα προβλήματά του. Διέταξε λοιπόν τους χωρικούς να βγαίνουν στα χωράφια κατά τους χειμερινούς μήνες (πριν εκκολαφθούν οι ακρίδες) και να σκάβουν το έδαφος για να βρουν και να καταστρέψουν τα αυγά τους.
Η μέθοδος της “σακούλας”: Πρότεινε τη χρήση μεγάλων πανιών ή σάκων για τη συλλογή των νεαρών ακρίδων (που δεν είχαν ακόμα φτερά) και στη συνέχεια το κάψιμο ή την ταφή τους σε βαθιά χαντάκια. Κατέστησε επίσης τη μάχη κατά της ακρίδας «ιερό καθήκον», προειδοποιώντας ότι όποιος αμελούσε να βοηθήσει, έβλαπτε όλη την κοινότητα.
Αν και οι μέθοδοι του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού περιόρισαν το πρόβλημα, οι ακρίδες δεν εξαφανίστηκαν τελείως εκείνη την περίοδο, λόγω της ελλείψεως τεχνικών μέσων. Η οριστική εξάλειψη του φαινομένου στην Κύπρο ήρθε αρκετές δεκαετίες αργότερα, κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας (μετά το 1878), με δύο τρόπους:
Α’ Η Μέθοδος Mattei: Ο Ιταλοκύπριος Richard Mattei επινόησε ένα σύστημα με πανιά και χαντάκια που εκμεταλλευόταν την πορεία των ακρίδων, οδηγώντας τις σε παγίδες.
Β’ Συστηματική χρήση χημικών: Στις αρχές του 20ού αιώνα, η χρήση αρσενικούχων διαλυμάτων και αργότερα σύγχρονων εντομοκτόνων έδωσε το τελειωτικό χτύπημα.
Εν τούτοις, αυτή η δράση του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού θεωρείται “εντυπωσιακό” γεγονός, διότι ο Κυπριανός λειτούργησε ως φωτισμένος εκπαιδευτικός. Σε μια εποχή που ο κλήρος συχνά κατηγορούνταν για σκοταδισμό, εκείνος χρησιμοποίησε το κύρος της Εκκλησίας για να επιβάλει την επιστημονική παρατήρηση και τη συλλογική εργασία, αποδεικνύοντας ότι ήταν ένας ηγέτης που νοιαζόταν για την επιβίωση του λαού του σε κάθε επίπεδο.
Αυτή λοιπόν η πρακτική πλευρά του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού, τον καθιστά μια πιο “γήινη” και θαυμαστή προσωπικότητα, σε σχέση με την ηρωική και αξιομίμητη εικόνα του Μάρτυρος!
Σημείωση:
Τα οστά του Αρχιεπισκόπου και των άλλων σφαγιασθέντων φυλάσσονται σήμερα στο ειδικό Μαυσωλείο Εθνομαρτύρων, στο προαύλιο του Ιερού ναού της Παναγίας Φανερωμένης στη Λευκωσία.
Ιστορικές πηγές!
1. “Σύγχρονες”.
Ιωάννης Φιλήμων, «Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως» (1859-1861): Ο Φιλήμων, ως γραμματέας του Δημήτριου Υψηλάντη, παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για τις σχέσεις του Κυπριανού με τη Φιλική Εταιρεία και τη μύησή του σε αυτήν το 1818 από τον Αντώνιο Πελοπίδα.
Γεώργιος Κηπιάδης, «Περί των εν Κύπρω γεγονότων κατά το 1821» (Αλεξάνδρεια, 1888): Θεωρείται η πιο σημαντική πηγή για τις σφαγές της 9ης Ιουλίου. Ο Κηπιάδης κατέγραψε μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα, δίνοντας λεπτομέρειες για τις εκτελέσεις και τα ονόματα των θυμάτων.
2. Εκκλησιαστικά Έγγραφα και Εγκύκλιοι
Το Αρχείο της Αρχιεπισκοπής Κύπρου: Εκεί φυλάσσονται οι εγκύκλιοι του Κυπριανού, όπως η περίφημη εγκύκλιος του 1813 για την καταπολέμηση της ακρίδας και η εγκύκλιος του 1812 για την ίδρυση της Ελληνικής Σχολής. Τα έγγραφα αυτά αποκαλύπτουν τη διοικητική του δεινότητα και το ενδιαφέρον του για την παιδεία.
Κώδικας Α’ της Αρχιεπισκοπής: Περιέχει καταγραφές για την οικονομική κατάσταση και τις δωρεές που οργάνωσε ο Κυπριανός για τη στήριξη των σχολείων.
3. Ξένες Πηγές (Προξενικά Αρχεία)
Αρχεία του Γαλλικού Προξενείου (Λάρνακα): Οι αναφορές του Γάλλου προξένου στην Κύπρο εκείνης της εποχής, Mεουράν (Méchain), είναι αποκαλυπτικές. Περιγράφει με μελανά χρώματα την αγριότητα του Κουτσούκ Μεχμέτ και την ατμόσφαιρα τρόμου που επικρατούσε πριν και μετά την 9η Ιουλίου.
Σουηδοί και Άγγλοι περιηγητές: Περιηγητές όπως ο Jacob Berggren, ο οποίος επισκέφθηκε την Κύπρο λίγο πριν το 1821, περιγράφουν τον Κυπριανό ως έναν ηγέτη με επιβλητική παρουσία και βαθιά μόρφωση.
4. Σύγχρονη Ιστοριογραφία
Σπυρίδων Τρικούπης, «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως»: Αναφέρεται εκτενώς στη θυσία του κλήρου στην Κύπρο ως μέρος του γενικότερου ξεσηκωμού του έθνους.
Μελέτιος Μεταξάκης (Αρχιεπίσκοπος), «Ο Εθνομάρτυς Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός»: Μια βιογραφική μελέτη που εστιάζει στην εκκλησιαστική και εθνική προσφορά του.
Παράβαλε και:
09 Ιουλίου, ο εθνομάρτυς Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός – ραδιοφωνική εκπομπή του Κωνσταντίνου Χολέβα.
Αφού λοιπόν ευλόγησε το σχοινί της αγχόνης, προσευχόμενος, στράφηκε προς τον δήμιο και του είπε, «Εκτέλεσον ήδη, την προσταγήν του απηνούς κυρίου σου…».
